• Αθήνα
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 14.5°C / 17.3°C
    2 BF
    57%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 11.4°C / 14.7°C
    1 BF
    64%
  • Πάτρα
    Αραιές νεφώσεις
    17°C 15.5°C / 18.0°C
    5 BF
    63%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 9.7°C / 11.9°C
    1 BF
    50%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    13°C 12.9°C / 12.9°C
    4 BF
    54%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    12°C 10.8°C / 14.1°C
    1 BF
    72%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    7°C 7.4°C / 8.4°C
    0 BF
    66%
  • Αγρίνιο
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 12.9°C / 17.6°C
    2 BF
    55%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    17°C 16.1°C / 19.8°C
    3 BF
    75%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    14°C 13.9°C / 14.9°C
    1 BF
    72%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 16.6°C / 18.5°C
    5 BF
    59%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 12.9°C / 14.7°C
    3 BF
    63%
  • Κεφαλονιά
    Αραιές νεφώσεις
    18°C 17.9°C / 17.9°C
    3 BF
    72%
  • Λάρισα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    14°C 12.5°C / 13.9°C
    0 BF
    54%
  • Λαμία
    Αραιές νεφώσεις
    11°C 11.2°C / 12.8°C
    1 BF
    100%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 20.4°C / 22.8°C
    1 BF
    62%
  • Χαλκίδα
    Αραιές νεφώσεις
    16°C 14.5°C / 17.5°C
    2 BF
    59%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 12.7°C / 14.4°C
    0 BF
    52%
  • Κατερίνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 11.5°C / 14.8°C
    1 BF
    61%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    8°C 7.8°C / 7.8°C
    2 BF
    70%
© Pop Nukoonrat | Dreamstime.com
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Νατουραλιστικό συνεχές και προοδευτικός δαρβινισμός

  • A-
  • A+
Ο Κροπότκιν με αξιοθαύμαστο διανοητικό θάρρος τοποθέτησε το νατουραλιστικό συνεχές στη βάση της ηθικής και πολιτικής θεωρίας του.

Ο Κροπότκιν δεν ήταν μουρλός! Ετσι τιτλοφόρησε ο Steven Jay Gould, κορυφαίος εξελικτικός βιολόγος, ένα άρθρο του που δημοσιεύτηκε το 1988 και στο οποίο υπερασπιζόταν τον Κροπότκιν ως επιστήμονα και βιολόγο1.

Η επιστημονική φήμη του Κροπότκιν ήταν τέτοια, και η περιφρόνηση του βασικού του επιχειρήματος τόσο έντονη, ώστε προς υπεράσπισή του αρκούσε να υποστηριχτεί ότι «η βασική του θέση είναι σωστή». Ποια ήταν αυτή η θέση;

Οριζόταν από δύο λέξεις, οι οποίες, όχι συμπτωματικά, βρίσκονται και στους τίτλους των δύο βιβλίων, εξέλιξη και αλληλοβοήθεια, οι λέξεις/έννοιες που και ο Κροπότκιν χρησιμοποίησε στον τίτλο του βασικού έργου του «Η αλληλοβοήθεια ως παράγοντας της εξέλιξης». Αυτή είναι μια εύλογη σύμπτωση, καθώς με μόνο αυτές τις δύο λέξεις μπορούμε να προσδιορίσουμε την ουσία της επιστημονικής, φιλοσοφικής και πολιτικής σκέψης του Κροπότκιν – και του αναρχισμού όπως και να ’χει, αν με αυτό εννοούμε ένα θεωρητικά επεξεργασμένο και εμπειρικά ελέγξιμο επιστημονικό και φιλοσοφικό σύστημα.

Ενα σύστημα, επίσης, που απ’ τις προϋποθέσεις του είναι υποχρεωμένο να είναι και πολιτικό. Ο Κροπότκιν επιχείρησε με γενναίο τρόπο να καταστήσει νόμιμη αυτή τη μετάβαση από την επιστήμη, τη φύση, στην πολιτική, τον άνθρωπο – συνεχίζοντας αυτό που είχαν ήδη αρχίσει και οι Προυντόν και Μπακούνιν.

Αυτό φυσικά που είχε παρεμβληθεί μεταξύ των δύο προδρόμων και του Κροπότκιν ήταν ο Δαρβίνος και η θεωρία της εξέλιξης. Μη βιαζόμαστε να τρομάξουμε με τον δαρβινισμό. Η μεταφορά της εξελικτικής θεωρίας στα πράγματα του ανθρώπου δεν ήταν, τουλάχιστον εξαρχής, αστόχαστος θετικισμός ή ανελαστικός αναγωγισμός. Ηταν η πολλά αναμενόμενη δικαίωση των για αιώνες χλευασμένων νατουραλιστικών ιδεών του Επίκουρου και του Λουκρήτιου και της αντιμεταφυσικής πολεμικής των διαφωτιστών υλιστών.

Ηταν όμως και κάτι περισσότερο: η δυνατότητα εμπειρικού ελέγχου όλων των κατατεθειμένων σκέψεων, ιδεών και αντιλήψεων για τον άνθρωπο και τις κοινωνίες του. Η περίπτωση του Κροπότκιν είναι ενδεικτική. Μάλιστα, αυτός έλεγξε τη βασιμότητα της ίδιας της εξελικτικής θεωρίας και της μείζονος προκείμενής της, του ανταγωνισμού, στις μελέτες που έκανε στη σιβηρική τούντρα. Εκεί συνειδητοποίησε ότι ο ανταγωνισμός σε αυτόν τον απέραντο χώρο δεν είχε λόγο να εμφανιστεί και δεν εμφανιζόταν.

Αυτό που απαιτούσαν οι συγκεκριμένες περιβαλλοντικές συνθήκες ήταν η υιοθέτηση της αντίθετης στρατηγικής: της αλληλοβοήθειας. Η ανακάλυψη του εξελικτικού ρόλου της αλληλοβοήθειας είχε φυσικά τη σημασία της, μεταξύ άλλων και για τη συγκρότηση του προοδευτικού δαρβινισμού, από τον κύκλο των Ρώσων βιολόγων και τον Ντιούι έως τη σύγχρονη βιολογία της αμοιβαιότητας και του συνεργατισμού. Ακόμη σημαντικότερο όμως ήταν το γεγονός της ίδιας της δυνατότητας εμπειρικού, δηλαδή επιστημονικού, ελέγχου του καθετί που λέγεται σχετικά με τον άνθρωπο και τις λειτουργίες του στα πεδία της ηθικής και της πολιτικής. Ας μην ξεχνάμε επίσης το εξής: Οι κακοποιές προδιαθέσεις του ανθρώπου δεν εμφανίστηκαν με τον δαρβινισμό. Το σύνολο σχεδόν της φιλοσοφικής και θεολογικής σκέψης που είχε προηγηθεί είχε θεμελιωθεί επάνω τους.

Αν μας τρόμαξε κάτι στον κοινωνικό δαρβινισμό, δεν ήταν τόσο τα συμπεράσματά του όσο η πιθανότητα της επιστημονικής επαλήθευσής τους. Ο Κροπότκιν, και ο προοδευτικός δαρβινισμός, παρέμειναν παρ’ όλα αυτά ψύχραιμοι και εδώ και δύο αιώνες μάς εξορκίζουν να κρατήσουμε τη μέθοδο απορρίπτοντας τα συμπεράσματα – όσα δηλαδή από αυτά δεν καταφέρνουν να περάσουν τον εμπειρικό έλεγχο.

Υπάρχει πάντως και κάτι άλλο, εγγενές στο περιεχόμενο της δαρβινικής θεωρίας, σε κεντρική θέση στο σύστημα του Κροπότκιν, και δυσάρεστα επίκαιρο σε καιρούς επιδημιών και κλιματικής κατάρρευσης: το νατουραλιστικό συνεχές που επιβεβαίωσε η θεωρία της εξέλιξης, η αδιάρρηκτη συνέχεια μεταξύ φύσης και ανθρώπου, δηλαδή μεταξύ του ζωικού και του ανθρώπινου κόσμου.

Η φιλοσοφία μας έκανε ό,τι ήταν δυνατό για να καταφέρει να εξαιρέσει τον άνθρωπο από τον φυσικό κόσμο, η θεωρία της εξέλιξης όμως ακύρωσε αυτήν τη μακραίωνη προσπάθεια και ο Κροπότκιν με αξιοθαύμαστο διανοητικό θάρρος τοποθέτησε το νατουραλιστικό συνεχές στη βάση της ηθικής και πολιτικής θεωρίας του.

Οι Ντουγκάτκιν και Γκαρσιά, στα βιβλία τους των οποίων η ελληνική έκδοση συνέπεσε, εξετάζουν τις έννοιες της εξέλιξης και της αλληλοβοήθειας τόσο στη μεταξύ τους λογική συνάφεια όσο και ως προς τη θέση τους στο θεωρητικό και επιστημονικό σύστημα του Κροπότκιν.

Ο βιολόγος Ντουγκάτκιν αφηγείται τις επιστημονικές περιπέτειες του Κροπότκιν από την εποχή των σιβηρικών μελετών και την ανακάλυψη της σημασίας της αλληλοβοήθειας έως και τα τελευταία έργα του, με κεντρικό άξονα της αφήγησης την έννοια της εξέλιξης και τις εφαρμογές της στη θεωρία του. Αν και η παρουσίαση του αναρχισμού είναι ελαφρώς σχηματική, ο Ντουγκάτκιν διηγείται πολύ ευχάριστα την ιστορία του, υπενθυμίζοντας στον επίλογό του τη σημασία της έννοιας της αλληλοβοήθειας για τη σύγχρονη βιολογία, αποκαθιστώντας έτσι και τον αδίκως παραγκωνισμένο επιστήμονα Κροπότκιν.

Ο Γκαρσιά παρουσιάζει τις ιδέες του Κροπότκιν σχετικά με την οικονομία, την εργασία, την παραγωγή και τον αστικό χώρο, παραβάλλοντάς τες με τις σύγχρονες θεωρίες της αποανάπτυξης, δείχνοντας τη στενή συνάφειά τους. Ο Γκαρσιά εξετάζει επίσης και την πολεμική σχέση του Κροπότκιν με τις σύγχρονές του θεωρίες του κοινωνικού δαρβινισμού αλλά και την αντίδρασή του στον μαλθουσιανισμό και την επιρροή του σε κάποιους αναρχικούς κύκλους. Ο Γκαρσιά, παρεμπιπτόντως, γράφει:

«Ο όρος σοσιαλισμός υποδηλώνει [...] το ανθρώπινο αίτημα σύμφωνα με το οποίο κανένα ανθρώπινο πλάσμα δεν είναι μια απομονωμένη οντότητα, αποκομμένη από τις όμοιές της και προικισμένη από τη φύση με τη δυνατότητα να αυτοσυντηρείται με τα μέσα που κρίνει από μόνη της πρόσφορα (ιδρύοντας, για παράδειγμα, την κοινωνία και το κράτος). Κάθε σοσιαλισμός, αντίθετα, ορίζει τον άνθρωπο σαν ένα κοινωνικό ον, που εξαρχής βρέθηκε δεσμευμένο με σχέσεις καθήκοντος απέναντι στους άλλους. Για να το θέσουμε όπως ο Κροπότκιν, σε μια σοσιαλιστική προοπτική θα πούμε ότι “η κοινωνία δεν ιδρύθηκε από τον άνθρωπο, είναι προγενέστερη του ανθρώπου”». Σαφής ορισμός και πολλαπλά χρήσιμος!


1. Βλ., St. J. Gould, «Kropotkin was no Crackpot», Natural History (97)7, 1988: 12-21.
Ακολουθήστε μας στο Google news
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Αναξιόπιστη κριτική
Ο Γουόλιν προσπαθεί να απαξιώσει με οποιονδήποτε τρόπο τους τέσσερις στοχαστές, Αρεντ, Λέβιτ, Γιόνας, και Μαρκούζε για την κριτική που άσκησαν στον δυτικό πολιτισμό.
Αναξιόπιστη κριτική
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ο εν κενώ κοινωνίας άνθρωπος
Ο Ρικάρ στο εν λόγω δοκίμιο αναζητεί την προέλευση αυτού που ονομάζει «λυρικό πνεύμα» - δηλαδή, καταρχάς, μιας «αίσθησης ιδιοκτησίας του κόσμου».
Ο εν κενώ κοινωνίας άνθρωπος
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Απεικόνιση μιας πάσχουσας ανθρωπότητας
Ο Σάλινς στο βιβλίο του «Τι στο... Φουκό» επιχειρεί προγραμματικά μια ευρεία συγκριτική αντιπαράθεση της Δυτικής κοσμολογίας και οντολογίας με ένα πλήθος ιθαγενών κοσμολογιών και οντολογιών.
Απεικόνιση μιας πάσχουσας ανθρωπότητας
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Εικοσιένα και ιστορική μεταβολή
Πόλεμος ανεξαρτησίας ή Επανάσταση; Αυτό το σχετικά παλαιό ερώτημα για το 1821 στις μέρες μας έχει επαναπροσδιοριστεί λόγω της υποχώρησης των ουσιοκρατικών θεωρήσεων και του ενδιαφέροντος για τον πόλεμο και την...
Εικοσιένα και ιστορική μεταβολή
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Μια πολιτική ιστορία που επείγει
Το βιβλίο του Pierre Rosanvallon αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο για την πολιτική και πνευματική ατμόσφαιρα του Μάη, αλλά κυρίως των δεκαετιών που ακολούθησαν και συχνά παραμελούνται.
Μια πολιτική ιστορία που επείγει

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας