Ενας άνδρας, μια γυναίκα κι ένα ρομπότ

«Αν σκεφτείς την επιστήμη σαν μια θεσμοποιημένη περιέργεια είναι δυνατόν να είσαι αδιάφορος απέναντί της; Δεν ξέρω πώς θα ’βγαινε πέρα η ζωή αν δεν υπήρχε η λογοτεχνία, η τέχνη, η μουσική, η φύση, το φαγητό και το κρασί -και η επιστήμη μπορεί να στοιχηθεί κάλλιστα μαζί τους σαν μια ακόμα από τις αισθησιακές και πνευματικές απολαύσεις της ζωής», έλεγε πρόσφατα ο Ιαν Μακ Γιούαν σε συνέντευξή του στους Financial Times.

Η επιστήμη ή καλύτερα η επιστημονική φαντασία είναι το κέντρο του νέου του μυθιστορήματος, που μόλις κυκλοφόρησε από τον οίκο Jonathan Cape με έναν τίτλο, «Machines like me», διττής ανάγνωσης (Οι μηχανές με αγαπούν ή Οι μηχανές σαν κι εμένα). Ο μεγάλος Βρετανός συγγραφέας, που συνηθίζει να χρησιμοποιεί επιστημονικά θέματα ή επιστήμονες ήρωες στα βιβλία του, από γιατρούς μέχρι ειδικούς στην κλιματική αλλαγή, αυτή τη φορά το τράβηξε στα άκρα.

«Machines like me»: Ο νέος Ιαν ΜακΓιούαν

Εγραψε ένα μυθιστόρημα με βασικό ήρωα έναν «συνθετικό άνθρωπο», ένα ρομπότ, εντελώς, όμως, ανθρώπινο: με απαλή, ζεστή σάρκα, σφυγμό, στύση, σεξ απίλ, ομορφιά, εκφραστικό πρόσωπο, λεξιλόγιο που θα ζήλευε και ο Σέξπιρ και, πάνω απ’ όλα, ευφυΐα και ικανότητα να σκέφτεται και να αντιμετωπίζει ηθικά ζητήματα.

Και όλα αυτά όχι στο μακρινό μέλλον, αλλά πίσω, στο 1982, που είναι -έτσι το θέλει ο ΜακΓιούαν- πολύ πιο προχωρημένο τεχνολογικά από την εποχή μας. Εντελώς διαφορετική χώρα είναι και η Βρετανία. Ηττάται από την Αργεντινή στον πόλεμο των Φόκλαντς. Ο Τζον Λένον ζει και βασιλεύει και οι Μπιτλς, ξαναενωμένοι, βγάζουν καινούργιο δίσκο.

Η Μάργκαρετ Θάτσερ χάνει πανηγυρικά στις εκλογές από τον Τόνι Μπεν (ουδέποτε κατάφερε αυτός ο τόσο αριστερός πολιτικός να κερδίσει την αρχηγία των Εργατικών). Υπάρχει ξενοφοβία, τρομοκρατία, ακροδεξιά και μια ώθηση προς το Brexit. Αλλά πάνω από όλα υπάρχει ακόμα ο Αλαν Τούρινγκ.

Δεν αυτοκτόνησε στα 42 του κατεξευτελισμένος λόγω της ομοφυλοφιλίας του. Ζει μια κανονική, ελεύθερη σχέση με τον φίλο του και οδηγεί τη Μεγάλη Βρετανία σε επιστημονικά μεγαλεία, αναπτύσσοντας την τεχνική νοημοσύνη. Αυτήν που χαρίζει στην ανθρωπότητα ανδροειδή, που μπορείς, αν έχεις κάποια χρήματα, να τα αγοράσεις και να τα εκπαιδεύσεις να σου μοιάζουν.

Κάτι τέτοιο κάνει και ο Τσάρλι, ένας 32χρονος Λονδρέζος. Με το που βγαίνει στην αγορά η πρώτη φουρνιά από 12 Αδάμ και 13 Εύες (έτσι τα βάφτισαν), μιας και οι Εύες γίνονται ανάρπαστες αγοράζει έναν Αδάμ, που μοιάζει Τούρκος ή Ελληνας ή καλύτερα σαν «λιμενεργάτης στον Βόσπορο», όπως παρατηρεί η φίλη και γειτόνισσά του, Μιράντα.

Καταλήγει να τον μοιράζεται μαζί της, αφού είναι εξαιρετικά περίεργη να μάθει πώς είναι να κοιμάται κανείς με ένα ρομπότ. Κι όταν ο Τσάρλι τολμά να αντιδράσει, έχει έτοιμη την απάντηση: «Εάν έπεφτα στο κρεβάτι με ένα δονητή, θα ένιωθες το ίδιο;».

Ο ΜακΓιούαν, όμως, δεν γράφει ένα ερωτικό sci-fi. Κι ας τονίζουν αυτό το ιδιότυπο «ménage à trois» σχεδόν όλοι οι τίτλοι των κριτικών που γράφτηκαν. Ούτε πολυενδιαφέρεται για την ίδια την τεχνολογία. Αυτό που θέλει να αντιμετωπίσει στα ίσα είναι τα ηθικά ζητήματα που θέτει η Τεχνητή Νοημοσύνη. Τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος; Θα αποδεχόμασταν και θα σεβόμασταν ποτέ μια μορφή τεχνητής ευφυῒας;

Δεν είναι, άλλωστε, και τόσο μακρινή μας υπόθεση. «Ο νέος κόσμος που ανοίγεται μπροστά μας μάς κάνει να αναρωτιόμαστε ποια θα είναι η σχέση μας με αυτές τις μηχανές. Ηδη αρχίσαμε να το συζητάμε. Εγινε ένα παγκόσμιο πείραμα με τίτλο Ηθική Μηχανή και εκατομμύρια άνθρωποι ρωτήθηκαν τι θα ’θελαν να μπορεί να αποφεύγει την τελευταία στιγμή πριν από τη σύγκρουση ένα αυτοκίνητο που οδηγείται μόνο του.

Στη Δύση, οι περισσότεροι διάλεξαν να σώσουν τα παιδιά. Στην Κίνα, όμως, τους ηλικιωμένους. Μάλλον είμαι με τους Κινέζους. Αλλά, ορίστε που η Τεχνητή Νοημοσύνη προσφέρει μια καινούργια ματιά πάνω στην ανθρώπινη σκέψη, κάτι που ενδιαφέρει ιδιαίτερα έναν μυθιστοριογράφο», λέει ο ΜακΓιούαν στους Financial Times.

Και επειδή τον έχουμε εσχάτως ταυτίσει με το κίνημα εναντίον του Brexit και επειδή έχει ταχθεί υπέρ ενός νέου δημοψηφίσματος, ο Ιαν ΜακΓιούαν δεν θα μας απογοητεύσει ούτε και στο «Machines Like Me». «Εχω πάθει τέτοια εμμονή με το Brexit, που θα μπορούσε να καταβροχθίσει όλο μου το μυθιστόρημα», παραδέχεται. «Eτσι, κρατήθηκα και προσπάθησα να γλιστρήσω το θέμα στον γενικότερο στοχασμό μου πάνω στο τυχαίο, πάνω στο πόσο πολλά από αυτά που συμβαίνουν θα μπορούσαν να είναι διαφορετικά», λέει.

Οι πρώτες κριτικές είναι από ενθουσιώδεις μέχρι πολύ καλές. Ο Αλεξ Πρέστον στην Guardian, καταλήγει: «Δεν έχει υπάρξει κακό μυθιστόρημα του ΜακΓιούαν από το βραβευμένο με Booker “Αμστερνταμ” και πέρα. Αλλά αυτό εδώ βρίσκεται στην κορφή, ανάμεσα στα καλύτερά του. Το “Machines Like Me” καταφέρνει να συνδυάσει τη σκοτεινή οξύτητα των σπουδαίων πρώτων έργων του με την αναγνωσιμότητα των πιο πρόσφατων, που ενθουσιάζουν τα πλήθη. Ενα τόσο έξυπνο μυθιστόρημα δεν θα ’πρεπε να είναι τόσο διασκεδαστικό, αλλά είναι».

Στην Ελλάδα τα έργα του ΜακΓιούαν κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Πατάκη. Ας ελπίσουμε ότι σχετικά γρήγορα θα βγει κι αυτό.