Το κτίριο μέσα στην πόλη

Η αρχιτεκτονική, όπως και οι άλλες μορφές της τέχνης, απαιτεί μεγάλο βάθος χρόνου για να κριθεί με ασφάλεια.

Δεν πρέπει να βιάζεται κανείς να εκφέρει γνώμη για κτίρια που πρέπει να δοκιμαστούν μέσα στο πέρασμα του χρόνου, αφού πρώτα καταλαγιάσουν οι εφήμερες μόδες από τη μία, αλλά και τα κυρίαρχα πρότυπα από την άλλη.

Να αποδεσμευτούν, μ’ άλλα λόγια, από την εποχή τους, να τα ζήσουν πολλές γενιές και να τα κρίνουν με νηφαλιότητα, αφού σβήσουν οι προβολείς της επικαιρότητας από πάνω τους.

Και είναι πολλά τα κτίρια στην ιστορία της αρχιτεκτονικής τα οποία όταν χτίστηκαν ξεσήκωσαν θύελλες διαμαρτυριών, αλλά ύστερα από χρόνια δικαιώθηκαν, σε τέτοιο βαθμό μάλιστα που ορισμένα εξ αυτών να αποτελούν σήμερα σήματα κατατεθέντα και εμβληματικά τοπόσημα των πόλεών τους.

Οσο αναγκαία είναι αυτή η ουσιώδης μακροχρόνια κριτική άλλο τόσο επιβεβλημένη είναι και η άμεση πρώτη αντίδραση η οποία δημιουργείται αυθόρμητα σε κάποιον όταν πρωταντικρίζει το νέο κτίριο μέσα στο περιβάλλον (φυσικό ή τεχνητό) που το περιτριγυρίζει.

Κάθε καινούργιο κτίριο, ιδίως όταν αυτό είναι δημόσιου χαρακτήρα, έχει ζωτική ανάγκη να πλαισιωθεί από μια γόνιμη συζήτηση.

Μια συζήτηση (με θετικές και αρνητικές κρίσεις) που τονίζει και νομιμοποιεί ακριβώς τη δημόσια φυσιογνωμία του και τον σημαντικό κοινωνικό ρόλο που επιτελεί μέσα στην πόλη. Και αυτές οι κριτικές, οι οποίες μερικές φορές ξεκινούν πριν από την κατασκευή του ακόμη, θα το συντροφεύουν μέσα στον χρόνο και θα αποτελούν αναπόσπαστο στοιχείο της ταυτότητας και της ιστορίας του.

Σε κατάλληλη τοποθεσία

Οσο πιο σημαντικός, δε, είναι ο ρόλος του κτιρίου μέσα στην πόλη τόσο πιο πλούσια οφείλει να είναι η συζήτηση αυτή, τόσο πιο πολλοί πολίτες πρέπει να συμμετέχουν εκφράζοντας ελεύθερα τη γνώμη τους. Είναι σημαντικό να ακούγονται όλες οι απόψεις, όσο αντικρουόμενες κι αν είναι, όσο οξείες!

Η καλή αρχιτεκτονική δεν μπορεί να υπάρξει δίχως αυτή την καλόπιστη κριτική· την έχει ανάγκη όπως ένας ζωντανός οργανισμός το οξυγόνο για να αναπνεύσει και να ζήσει. Γιατί το κτίριο είναι ένας ζωντανός οργανισμός.

Δεν το κρίνουμε μόνο στη νιότη του, αλλά και στα χρόνια της ωριμότητας, κι όταν αυτό πια έχει γεράσει κι έχει πάνω του όλα εκείνα τα σημάδια που έχει εναποθέσει ο χρόνος. Από τη ζωή του, από τη ζωή, δηλαδή, των ανθρώπων μέσα σ’ αυτό, θα υπάρξει η τελική κρίση που είτε θα το επιβραβεύσει είτε θα το απορρίψει.

Κι αν όλα αυτά ισχύουν για το μεμονωμένο κτίριο και τη διαδρομή του μέσα στον χρόνο, πόσω μάλλον ισχύουν για την επιλογή της θέσης του μέσα στον ιστό της πόλης.

Εκεί, μάλιστα, η συζήτηση πρέπει να προηγηθεί της όποιας απόφασης και να εστιαστεί στην καταλληλότητα της επιλεγμένης τοποθεσίας και στη σκοπιμότητα να χτιστεί το συγκεκριμένο κτίριο στη θέση αυτή.

Η χωροθέτηση των νέων δημόσιων λειτουργιών μέσα ή έξω από τον αστικό ιστό οφείλει να γίνεται ύστερα από σοβαρή διαβούλευση και να συνδιαμορφώνεται από την όσο το δυνατόν μεγαλύτερη και πλατύτερη συμμετοχή των πολιτών.

Οι συζητήσεις αυτές είναι απολύτως αναγκαίες, όσο χρονοβόρες κι αν είναι, όσο δύσκολες και δυσάρεστες, αφού απ’ αυτές εξαρτάται το μέλλον μιας περιοχής.

Και είναι φανερό ότι όσο περισσότεροι πολίτες συμμετέχουν τόσο πιο αντικειμενική θα είναι και η τελική απόφαση γι’ αυτό που πρόκειται να γίνει. Ποτέ το «άπλωμα» μιας συζήτησης δεν αποδείχτηκε κακός σύμβουλος για μείζονα πολεοδομικά και αρχιτεκτονικά ζητήματα.

Η ίδια η πόλη, άλλωστε, μοιάζει άλλες φορές να αποδέχεται και άλλες να αποβάλλει ως ξένο σώμα το νέο κτίριο από τον ζωντανό οργανισμό της. Είναι αυτή η δύσκολη, καθόλου αυτονόητη, αλλά τόσο αναγκαία όσμωση του νέου με το παλιό που πρέπει απαραιτήτως να επιτευχθεί, προκειμένου να ενταχθεί φυσιολογικά το καινούργιο μέλος στο σύνολο που απαρτίζει την πόλη.

Κι αυτό, δεν έχει να κάνει μόνο με τη μορφή του κτιρίου, τα υλικά κατασκευής ή το μέγεθός του, αλλά με κάτι πολύ πιο ουσιαστικό: το περιεχόμενό του. Το πώς οι άνθρωποι και η κοινωνία της περιοχής θα το «αγκαλιάσουν» και θα το ενσωματώσουν στη ζωή τους, έτσι ώστε η νέα λειτουργία να συνταιριαστεί αρμονικά με τις προϋπάρχουσες.

Δυναμικές κινητοποιήσεις

Διότι ακριβώς εκεί είναι που εγείρονται και οι μεγαλύτερες αντιδράσεις. Πολλές είναι οι περιπτώσεις που άστοχες και λανθασμένες επιλογές οργάνων της πολιτείας κινητοποιούν και συσπειρώνουν τους κατοίκους μιας περιοχής οι οποίοι δικαίως διαμαρτύρονται, αφού οι επιλογές αυτές δεν έχουν λάβει υπόψη τους τη γνώμη των τοπικών κοινωνιών και κυρίως τις ιδιαίτερες ανάγκες τους.

Και δεν είναι λίγες οι φορές που οι δυναμικές αυτές κινητοποιήσεις ανατρέπουν και ακυρώνουν τελικά προειλημμένες αποφάσεις και μεγαλεπήβολα σχέδια.

Αναπλάσεις που συνήθως εκπονούνται στο όνομα της ανάπτυξης και του εκσυγχρονισμού, αλλά στην πραγματικότητα υποκρύπτουν απλώς φτηνή κερδοσκοπία, αφού συχνά εκπορεύονται από ισχυρά ιδιωτικά συμφέροντα που κάθε άλλο παρά ενδιαφέρονται για την επίλυση των χρόνιων προβλημάτων μιας περιοχής.

Βοτανικός, Δραπετσώνα, Ελληνικό. Μεγάλες αδόμητες περιοχές στο Λεκανοπέδιο, οι επονομαζόμενες και «φιλέτα», που βρίσκονται τελευταία στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου.

Ενός προσχηματικού, βέβαια, διαλόγου που μοιάζει να είναι δυστυχώς χωρίς περιεχόμενο, αφού, εν τέλει, αλλού λαμβάνονται οι αποφάσεις, άλλοι δίνουν καταπώς φαίνεται τις εντολές. Μήπως όμως μέσα στα τόσα «θετικά» που διαφημίζονται ότι τάχατες θα προκύψουν από τις μεγάλες αυτές επενδύσεις, θα υπάρξουν και σοβαρές «παράπλευρες» απώλειες;

Και μήπως οι απώλειες αυτές θα είναι μακροπρόθεσμα η περαιτέρω επιδείνωση της ποιότητας ζωής των κατοίκων της δύσμοιρης πρωτεύουσας;

Για τους λόγους αυτούς, αποτελεί φωτεινό παράδειγμα ο αγώνας πολλών ενεργών πολιτών που προσπαθούν να αποτρέψουν, έστω και την ύστατη στιγμή, την οικοδόμηση κάποιων τελευταίων χώρων πρασίνου που έχουν απομείνει στη γειτονιά τους και έχουν γλιτώσει διαχρονικά από τη γνωστή αδηφαγία των αδίστακτων «επενδυτών».

Ετσι, ιδίως σήμερα, το μη κτίσιμο αποτελεί (τις περισσότερες φορές) ανεκτίμητο αγαθό σε μια πόλη σαν την Αθήνα που έχει κτιστεί τόσο ανελέητα και ανεξέλεγκτα στο παρελθόν.

Σε κάθε περίπτωση, πάντως, είτε με τη συμμετοχή του κόσμου είτε με την αδιαφορία και την αποχή του από τα κοινά, αυτό τελικά που υλοποιείται εκφράζει με καθολικό τρόπο την κοινωνία μας και τις αντιθέσεις της, αλλά και γενικότερα τη στάθμη του πολιτισμού της.

*Αρχιτέκτων-καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ