Εγκώμιον βοτσάλου

Τα βλέπουμε στις παραλίες, στις ακρογιαλιές, στις κοίτες των χειμάρρων. Περπατάμε πάνω τους και σε κάθε μας βήμα αντηχεί ο χαρακτηριστικός τους ήχος, όταν το ένα τρίβεται πάνω στο άλλο. Βότσαλα όλων των μεγεθών και όλων των αποχρώσεων.

Αλλα μικρά και άλλα μεγάλα, το ένα δίπλα ή πάνω στα άλλα, σε άπειρους συνδυασμούς σχημάτων: σφαιρικά, ωοειδή, πλακουτσωτά, μακρόστενα. Χιλιάδες πέτρινα αυγά απλωμένα στην ακροθαλασσιά να ασπροβολάνε κάτω από τον λαμπερό ήλιο. Κι ανάλογα με τα πετρώματα της περιοχής τα χρώματα: λευκά, γκρίζα, κοκκινωπά, ώχρα, πράσινα, μαύρα.

Αλλες επιφάνειες είναι λείες και γυαλιστερές και άλλες πιο αδρές και ανάγλυφες. Οταν πέφτει το κύμα πάνω τους και τα ξεπλένει από τη σκόνη, αποκτούν άξαφνα εντονότατα χρώματα και λαμποκοπούν σαν πολύτιμα πετράδια. Βγάζει στην επιφάνειά τους όλες τις λεπτομέρειες και τονίζει όμορφα τις διαφορετικές αποχρώσεις που πριν ήταν κρυμμένες κάτω από τη λεπτή σκόνη. Λιλιπούτειοι πλανήτες στην απεραντοσύνη της θάλασσας.

Τα παρατηρείς από κοντά και ανακαλύπτεις ολόκληρους μικρόκοσμους σχημάτων και χρωμάτων. Μικρές γραμμές διατρέχουν την επιφάνεια, άλλες μαυριδερές και άλλες ανοιχτόχρωμες, σαν μικρά ποτάμια με διακλαδώσεις που καταλήγουν σε ακόμη μικρότερα ρυάκια. Αλλα έχουν ραβδώσεις και χρωματικές εναλλαγές να τα διαχωρίζουν προς όλες τις κατευθύνσεις, σαν να έχει αποτυπωθεί πάνω τους ο ιστός μιας αράχνης ή οι φλέβες ενός ζωντανού οργανισμού.

Σ’ άλλα διακρίνεις ολόκληρους φυτικούς κόσμους με κορμούς, κλαδιά και φυλλώματα κάποιων φανταστικών απολιθωμένων δέντρων, ενώ κάποια είναι διάστικτα από εκατοντάδες πολύχρωμα στίγματα. Πολλά κρύβουν μικρές εσοχές και τρύπες σαν σπηλιές, ενώ αλλού απίθανες χαράξεις σκάβουν και επιμερίζουν τη λεία επιφάνεια σε επιμέρους μικρές επικράτειες.

Καθώς σκάει το κύμα πάνω τους κι ύστερα αποτραβιέται, ακούς τον ήχο τους όπως κατρακυλάνε πάλι προς τα πίσω ρολάροντας το ένα πάνω στο άλλο. Αυτή την αέναη παλινδρομική κίνηση των κυμάτων που τα κάνει να στριφογυρνάνε διαρκώς και όλα μαζί να ακολουθούν τη φορά του νερού, πότε μπρος και πότε πίσω ανάλογα με την επιθυμία της θάλασσας.

Μια μουσική της ακτής που επαναλαμβάνεται διαρκώς, πότε δυνατά και πότε ανεπαίσθητα, διακόπτοντας την απόλυτη ησυχία του τοπίου. Το συνεχές πηγαινέλα του νερού, άλλοτε ήρεμου κι άλλοτε φουρτουνιασμένου που ξεθυμαίνει την ορμή του πάνω στις ακτές, είναι αυτό που υπομονετικά μέσα στον χρόνο λειαίνει την άμορφη πέτρα, την τροχίζει, τη γυαλίζει. Το ακανόνιστο σχήμα στρογγυλεύεται, οι απολήξεις εκμηδενίζονται και μόνον οι εσοχές διατηρούνται μέσα στο σώμα της.

Το τέλειο σχήμα τους προήλθε μέσα από αμέτρητα χτυπήματα του ενός πάνω στο άλλο. Το ένα σμίλευε και ακόνιζε το διπλανό του κι όλα μαζί το σύνολο.

Ετσι οι πέτρες έχασαν σταδιακά τις αιχμηρές τους άκρες, έσπασαν σε μικρότερα κομμάτια από τη μανιασμένη δύναμη των κυμάτων, τρίφτηκαν ξανά και ξανά για χιλιάδες χρόνια, αποκτώντας το τωρινό τους σχήμα, ενώ σταδιακά μετατρέπονται σε ολοένα μικρότερα βότσαλα, μέχρι στο τέλος να γίνουν μικροί άπειροι κόκκοι άμμου. Λες και η φύση τα ξαναγυρνάει σιγά σιγά μέσα στο πέρασμα του χρόνου στην αρχική πρώτη κατάστασή τους. Την αστρική σκόνη.

Ανάλογα με τη σύσταση του πετρώματος καταλήγουν το σχήμα και η μορφή τους. Τα πιο σκληρά, γρανιτώδη ή ασβεστολιθικά, αποκτούν πιο σφαιρικό σχήμα, ενώ τα σχιστολιθικά μετατρέπονται σε πεπλατυσμένους δίσκους. Αλλες πάλι φορές κάποια είναι σχεδόν διάφανα, σαν από αλάβαστρο, καθώς τα κρατάς ψηλά απέναντι στο φως.

Παρατηρείς το τέλειο σχήμα τους, ενώ ανάμεσά τους ξεχωρίζεις κάποια που μοιάζουν με αρχέγονα γλυπτά, θυμίζοντας μορφές ζώων, προσώπων, οστράκων. Κι είναι τότε σαν η άψυχη μάζα μέσω της μορφής της να αποκτάει ζωή.

Σαν να περιμένεις μέσα στον πέτρινο όγκο που κρατάς στα χέρια σου, τον στρογγυλωμένο απ’ όλες τις πλευρές, να ακούσεις και να βρεις ενδείξεις μιας εσώτερης οργανικής ζωής. Παρατηρώντας με προσοχή τη μορφή, την ίδια στιγμή θαρρείς πως αφουγκράζεσαι τον χτύπο της εσωτερικής δομής της.

Eμπνευση για τους γλύπτες

Ανάμεσά τους διακρίνονται ορισμένα που είναι από μάρμαρο, κατάλευκα να ξεχωρίζουν από μακριά μέσα στον σωρό. Ποιος ξέρει άραγε σε πια πανάρχαια κτίσματα ήταν κάποτε μέλη τους, σε ποιους ναούς ή σε πια κατεστραμμένα αγάλματα του παρελθόντος;

Πολλές φορές φέρνουν στον νου κυκλαδίτικα λατρευτικά ειδώλια που τα σμίλευσε η θάλασσα και μετά τα εναπόθεσε μαζί με τ’ άλλα στις μακρόστενες πολύχρωμες ακρογιαλιές. Αναρωτιέσαι ποιος προηγήθηκε σε τούτη τη γλυπτική έκφραση του υλικού. Ο αρχαϊκός γλύπτης ή η φύση που του υπέδειξε την προαιώνια μορφή, το αρχέγονο πρότυπο;

Το σφαιρικό τους σχήμα φέρνει στον νου την αρχέγονη δομή της ύλης. Η διαρκής περιστροφή λόγω της βαρυτικής έλξης μετατρέπει την ακανόνιστη άμορφη μάζα στο τέλειο πλατωνικό στερεό, τη σφαίρα. Σαν την ίδια τη Γη, όταν ήταν αρχικά ένα τέτοιο μικρό βότσαλο στο μακρινό παρελθόν του χωροχρόνου, του ορατού και αόρατου Σύμπαντος.

Πόσες και πόσες φορές αυτά τα βότσαλα δεν αποτέλεσαν πηγή αστείρευτης έμπνευσης για τους γλύπτες, τους ζωγράφους, τους καλλιτέχνες όλων των εποχών, όλων των χρόνων; Παρελθόντος, αλλά και μέλλοντος; Και πόσες άλλες δεν εξάπτουν τη φαντασία μας, ταξιδεύοντάς μας σε κόσμους ονειρικούς;

Περπατάμε, άλλες φορές ξαπλώνουμε πάνω τους κι άλλες τα πετάμε ξανά μέσα στη θάλασσα περιμένοντας να ακούσουμε τον ήχο της πτώσης στο νερό, να δούμε τους ομόκεντρους κύκλους να απλώνονται και να σβήνουν στην επιφάνειά του.

Αλλες πάλι φορές τα τοποθετούμε το ένα πάνω στο άλλο, τα μεγαλύτερα στη βάση και τα μικρότερα από πάνω, σχηματίζοντας μικρούς πύργους που αντιστέκονται στιγμιαία στη βαρύτητα και μένουν για λίγο εκεί, ενθύμιο και της δικής μας στιγμιαίας παρουσίας.

Πάντοτε όμως τα περιεργαζόμαστε με ενδιαφέρον, διαλέγοντας αυτά που μας αρέσουν περισσότερο και τα παίρνουμε μαζί μας. Σαν να είναι πολύτιμα πετράδια. Οχι φυσικά για την αξία τους, αλλά για την αισθητική τους ομορφιά, για να μας θυμίζουν το καλοκαίρι που πέρασε.

Ξεχωρίζοντάς τα απ’ όλα τα υπόλοιπα που βρίσκονται τριγύρω, είναι σαν να αποκτούν για μας μια άλλη αξία που έχει να κάνει με τη μοναδικότητά τους, αποτελώντας την ίδια στιγμή ενθύμια συγκεκριμένων τόπων και χρόνων. Πειστήρια τα ίδια ότι περάσαμε και ζήσαμε κι εμείς σ’ εκείνη την άκρη της θάλασσας. Πειστήρια ότι κι εμείς ζήσαμε πάνω σε τούτο το τεράστιο βότσαλο που το λέμε Γαία και ταξιδεύει στριφογυρνώντας μέσα στην απεραντοσύνη του Σύμπαντος.

*Αρχιτέκτων-καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ