Μεξικό, η χώρα των μεγάλων αντιθέσεων

Μεξικό, μια μεγάλη χώρα με μεγάλη ιστορία, αλλά και τεράστιες κοινωνικές και ταξικές αντιθέσεις. Οι Μεξικανοί προσπαθούν απεγνωσμένα να ισορροπήσουν ανάμεσα στην κόλαση των πανίσχυρων καρτέλ των ναρκοσυμμοριών από τη μια και την ασφυκτική αστυνομοκρατία και τη συνεχή κρατική καταστολή από την άλλη. Κι είναι τόση η καταπίεση και ο έλεγχος που στο τέλος δυσκολεύεσαι να ξεχωρίσεις πού αρχίζει η μια εξουσία και πού τελειώνει η άλλη – ή μήπως πρόκειται τελικά για τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος; Ωρες ώρες το Μεξικό φαντάζει σαν να αντικατοπτρίζει το δυστοπικό μέλλον του καπιταλισμού, σαν να προεικονίζει την τελική του παρακμιακή κατάληξη. Ενα μέλλον βίας και επικράτησης των νόμων της ζούγκλας, όπου ευημερούν οι ισχυροί και καταδυναστεύονται οι αδύναμοι.

Φτώχεια

Το Μεξικό είναι «τόπος συνάντησης πολλών φυλών, πανάρχαιο σκηνικό κοινωνικών και πολιτικών συγκρούσεων»1 γράφει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας Malcolm Lowry. Εκατομμύρια Μεξικανοί αγωνίζονται καθημερινά να επιβιώσουν και μέσα σε συνθήκες ακραίας φτώχειας να βγάλουν και την επόμενη μέρα, κάνοντας δουλειές του ποδαριού, ό,τι μπορεί να φανταστεί κανείς. Ολοι πουλάνε και όλοι αγοράζουν τα πάντα, το διαπιστώνεις αμέσως καθώς περπατάς στους δρόμους των πόλεων. Δίπλα στις απαστράπτουσες βιτρίνες των καταστημάτων με τις επώνυμες μάρκες, βρίσκονται μικρά μαγαζάκια, μια σταλιά, στενόμακρα, που χώνονται βαθιά σε σκοτεινούς διαδρόμους στα ισόγεια των κτιρίων· τρύπες στην κυριολεξία όπου ίσα ίσα χωράει ο πωλητής με τα λιγοστά εμπορεύματά του.

Ομως τα πιο χαρακτηριστικά είναι τα απλωμένα έγχρωμα υφάσματα κάτω στα πεζοδρόμια και στις πλατείες των χιλιάδων μικροπωλητών που διαλαλούν την πραμάτεια τους, των φτωχοδιάβολων που με τις δυνατές χαρακτηριστικές φωνές τους και τις χειρονομίες τους προσπαθούν να προσελκύσουν τους περαστικούς. Ενα πολύχρωμο λεφούσι πηγαινοέρχεται προς όλες τις κατευθύνσεις· κοντοστέκεται, σταματά, κοιτάζει, αγοράζει, συνεχίζει την κίνησή του. Κι ανάμεσα σ’ αυτές τις υπαίθριες αγορές, βρίσκονται στριμωγμένα δεκάδες μικρά εστιατόρια και καντίνες, κάτω από τέντες, προσφέροντας τάκος και τορτίγιες με γέμιση κάθε είδους. Δεν θα ήταν υπερβολή να πει κανείς ότι οι Μεξικανοί τρώνε διαρκώς και παντού.

Περπατάς στους δρόμους και σε κάθε σχεδόν γωνία, ανάμεσα στο ετερογενές πλήθος, συναντάς αστυνομικούς και πάνοπλους στρατιώτες της Guardia Nacional να τριγυρνάνε βλοσυροί πάνω σε τζιπ – τότε προσγειώνεσαι απότομα και συνειδητοποιείς τη σκληρή καθημερινότητα των Μεξικανών. Υπόσχονται ασφάλεια στους πολίτες, αλλά η καλπάζουσα εγκληματικότητα και η ανεξέλεγκτη δράση των καρτέλ συνεχίζονται ανεμπόδιστα, και απορείς από ποιους τελικά τους προστατεύουν. Ασυναίσθητα η σκέψη σου πάει και στην παρουσία των δικών μας ΜΑΤ στους δρόμους της Αθήνας, που τα τελευταία χρόνια έχουν πολλαπλασιαστεί, για να «διασφαλίζουν» τάχατες την ασφάλεια και την τάξη στις γειτονιές της.

Στα κέντρα των πόλεων στο Μεξικό συναντάς ως επί το πλείστον τα αποικιοκρατικά κτίρια των Ισπανών, αλλά και εκείνα τα σημάδια που θυμίζουν στον ξένο επισκέπτη τη μακρινή ιστορία του τόπου των Αζτέκων, των Μάγια, των Ολμέκων, των Ζαποτέκων, των Τολτέκων… Γιατί η ιστορία όλων αυτών των αυτοχθόνων ιθαγενών λαών βρίσκεται ανεξίτηλα αποτυπωμένη πάνω στις πυραμίδες και στους αρχαιολογικούς χώρους, σε κάθε σημείο της χώρας. Ιθαγενείς που συνεχίζουν και σήμερα να ζουν στην προγονική τους γη, σ’ ένα εχθρικό και αδιάφορο όμως κράτος, που δεν τους προσφέρει καμιά ασφάλεια, καμιά προστασία. Αυτοοργανώνονται και αγωνίζονται όλοι μαζί, προκειμένου να ζήσουν με αξιοπρέπεια κι όχι απλώς να επιβιώσουν. Να ζήσουν, δηλαδή, με τους δικούς τους όρους κι όχι μ’ αυτούς που οι άλλοι τους επιβάλλουν. Μέσα στην ασφυκτική μιζέρια της απομόνωσης και του ατομισμού που τους σπρώχνουν, εκείνοι προβάλλουν τη συλλογικότητα και την αλληλεγγύη. Απέναντι στην παθητικότητα και την υποταγή, δεν ονειρεύονται απλώς έναν άλλο κόσμο· παλεύουν κάθε μέρα με τις δράσεις και τις συχνές κινητοποιήσεις τους για να τον κάνουν πραγματικότητα. Αγώνες για την προστασία της γης τους, του φυσικού περιβάλλοντος, του νερού, των αγαθών, που διαρκώς τους στερούν οι μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες, με τη συνδρομή, φυσικά, του κράτους.

Τι είναι αυτό που τους ενώνει, αυτό που τους δίνει όλη αυτή τη δύναμη; Η κοινή μοίρα ενός ζοφερού παρόντος ή κάτι πιο βαθύ που πηγάζει μέσα από μια ζωοποιό παράδοση ερχόμενη από πολύ μακριά, από ένα κοινό και βαθιά ριζωμένο στην κουλτούρα τους παρελθόν; Εδώ (όπως συμβαίνει και σε άλλες γεωγραφίες) το δέσιμο των ιθαγενών με τη γη και τη φύση είναι κάτι ισχυρό, αδιαπραγμάτευτο, που έχει να κάνει με την ίδια την υπόστασή τους. Εδώ συνειδητοποιείς αυτό που είχαμε και πλέον έχουμε χάσει οριστικά(;) οι κάτοικοι των πόλεων, ιδίως της «ανεπτυγμένης» λεγόμενης Δύσης. «Οι δικές μας κοινωνίες είναι φτιαγμένες για να αλλάζουν, αυτή είναι η αρχή της δομής και της λειτουργίας τους. Οι λεγόμενες πρωτόγονες κοινωνίες φαντάζουν ως τέτοιες στα μάτια μας κυρίως επειδή είναι έτσι επινοημένες από τα μέλη τους ώστε να διαρκούν»2 μας λέει ο Levi-Strauss.

Δύο πολιτισμοί, δύο διαφορετικοί κόσμοι. Ενας γήινος, στοχαστικός, σοφός, που υπερασπίζεται το έδαφος, τα νερά, τα δάση, τις παραδοσιακές καλλιέργειες, κι ένας άλλος, ο δικός μας, υπερφίαλος και αυτοκαταστροφικός, που μολύνει, δηλητηριάζει το φυσικό περιβάλλον, οδηγώντας στην ερημοποίηση της υπαίθρου, με μοναδικό στόχο το οικονομικό κέρδος των ισχυρών από την αλόγιστη και κοντόφθαλμη εκμετάλλευση των φυσικών πόρων του πλανήτη μας. Οι από κάτω, οι υποτιμημένοι και οι ξεχασμένοι, υποδεικνύουν σε όλους εμάς, όχι μέσα από δήθεν βαθυστόχαστες αναλύσεις και επιστημονικές θεωρίες, αλλά από την κοινή, καθημερινή δράση τους, πως υπάρχει ένας άλλος δρόμος. Αυτός που χάσαμε και πρέπει πάση θυσία να ξαναβρούμε! Να βρούμε ξανά τον αληθινό εαυτό μας ή όπως λέει ο Οκτάβιο Πας: «Το να είμαστε ο εαυτός μας σημαίνει να αντιτάσσουμε στην πορεία των παγετώνων της Ιστορίας το ζωηρό πρόσωπο του ανθρώπου»3.

1. Malcolm Lowry, Κάτω από το ηφαίστειο, Μεταίχμιο, Αθήνα 2024
2. Claude Levi Strauss, Η ανθρωπολογία και τα προβλήματα του σύγχρονου κόσμου, Πατάκη, Αθήνα 2012
3. Οκτάβιο Πας, Ο λαβύρινθος της μοναξιάς, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1995

*Αρχιτέκτων-ομότιμος καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ