Στην Αίγινα, το νησί που γνώρισε την «ηδονή και την οδύνη», όπως χαρακτηριστικά λέει ο εικαστικός Γιώργος Ξένος, φιλοξενούνται δύο μεγάλες θεματικές εκθέσεις του έως τις 30 Σεπτεμβρίου στο πλαίσιο του Fistiki Fest. Στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Κολώνας η μία, με τίτλο «Πορευόμενοι στην Ιερότητα», και στο ιστορικό «Καποδιστριακό Ορφανοτροφείο – πρώην Φυλακές Αίγινας» η άλλη, με τίτλο «Η Ελευθερία του Εγκλεισμού».
Τον συνάντησα στον αύλειο χώρο του Καποδιστριακού Ορφανοτροφείου έπειτα από έναν μήνα «εγκλεισμού» του εκεί. Η έκθεση έχει στηθεί, σιδερένια ανθρώπινα περιγράμματα γύρω του και μια υποβλητική μουσική να ακούγεται στον αέρα.
● Γιατί στην Αίγινα;
Η Αίγινα είναι το νησί όπου έμαθα τα πιο βασικά, γνώρισα την ηδονή και την οδύνη, αισθήματα πολύ βασικά στον άνθρωπο γιατί επανεκκινούν τη συνείδησή του. Στις διακοπές του καλοκαιριού ερχόμουν στην Αίγινα, τόπος καταγωγής της μητέρας μου. Δεν ήταν ακριβώς διακοπές, γιατί εγώ δεν διέκοπτα τίποτα, δεν πήγα κόντρα στην επιθυμία μου ποτέ. Επισκέπτης και κάτοικος ήμουν. Εχω βιώματα και μνήμες από αυτόν τον χώρο. Ερχόμασταν μέσα, περνούσαμε συχνά απέξω. Θυμάμαι πάντα το πώς διαμαρτύρονταν οι φυλακισμένοι, χτυπούσαν τα τενεκεδάκια τους στα κάγκελα. Μου άρεσε αυτό, το ότι κάποιοι διαμαρτύρονται, εξ ου και οι «Φωνασκούντες», ένα από τα έργα μου σ’ αυτή την έκθεση. Μόλις στρίβει το πλοίο στον φάρο και αντικρίζω την Κολώνα κάτι γίνεται μέσα μου. Ο κάθε τόπος βέβαια έχει την ομορφιά του, αλλά εξαρτάται από το πόσο τον έχεις αγαπήσει και τι σου έχει συμβεί εκεί. Είναι πολλοί οι ζωγράφοι, οι εικαστικοί, οι συγγράφεις, οι ποιητές που «είδαν» στην Αίγινα ό,τι είδα κι εγώ, δεν είναι τυχαίο ότι από την αρχαιότητα μέχρι τους νεότερους χρόνους ήταν πρωτεύουσα· είναι μοναδικό πέρασμα από την Ανατολή στη Δύση και το αντίθετο. Εδώ γίνονταν οι αλχημείες των πληροφοριών.
● Είμαστε σε έναν τόπο μνήμης, ένα εμβληματικό κτίριο για την Αίγινα…
Ηταν ένας χώρος εγκλεισμού. Προσωπικά με τον εγκλεισμό έχω θέματα, με την απαγόρευση και τη στέρηση της ελευθερίας. Και το ορφανοτροφείο, η αρχική χρήση των κτιρίων, ένας χώρος εγκλεισμού ήταν. Προστασίας μεν, αλλά δεν παύει να είναι εγκλεισμός. Δεν μπορούσαν τα παιδιά να πάνε μια βόλτα όποτε ήθελαν. Από τη στιγμή που άρχισα να αντιλαμβάνομαι τα πράγματα, δεν μπορούσα να αντιληφθώ ότι δεν θα κάνω αυτό που θέλω εγώ. Η απαγόρευση λειτουργούσε αντίθετα σε μένα, έκανα αυτό που μου απαγόρευαν.
● Και η ζωγραφική πώς προέκυψε;
Οταν άρχισα να αντιλαμβάνομαι ότι μουτζουρώνοντας ένα χαρτί άφηνα το ίχνος μου, κατάλαβα ότι ήθελα να γίνω αυτό που ακολούθησα. Το ίχνος είναι ψυχογράφημα. Ο,τι αφήνεις, όσο κι αν το ωραιοποιήσεις, θα καταγραφεί. Εχει να κάνει με τη μνήμη. Η μνήμη δεν γερνάει. Χάνεται μόνο.
● «Η ελευθερία του εγκλεισμού» τίτλος της έκθεσης…
Ναι, με την έννοια πως δεν μπορείς να φυλακίσεις τη σκέψη. Το πνεύμα δεν μπορεί να φυλακιστεί. Στον εγκλεισμό το χρησιμοποιείς σαν εργαλείο, αν λειτουργήσεις σαν ασκητής.
● Πώς δουλέψατε πάνω στην ιδέα αυτή;
Πέρασα έναν μήνα εγκλεισμού εδώ, ετοιμάζοντας την έκθεση. Είχα και το προνόμιο να δουλεύω και τη νύχτα. Συμμετείχα κι εγώ στο «συμβούλιο του δέντρου», από κάτω κάθονταν οι φυλακισμένοι και λέγανε τα μυστικά και τις μηχανορραφίες τους. Σκεφτόμουν ότι έγκλειστοι του ποινικού θα μπορούσαν να συνομιλούν με έγκλειστους του πολιτικού, που είχε πολλούς η Αίγινα. Μπορεί και να τους μυούσαν ιδεολογικά – ποιος ξέρει.
● Αισθανθήκατε τη συντροφιά των ανθρώπων που έμειναν εδώ;
Αφουγκράστηκα τα πάντα. Είχα τις μνήμες των επισκέψεων εδώ ως παιδί. Αλλά αυτό τον μήνα που πέρασα εδώ, όταν κλείνανε οι πόρτες άκουγα μέσα μου τις φωνές τους. Τα περπατήματά τους, τα ψιθυρίσματά τους και τις κρυφές τους σκέψεις. Εγραψα κάποια στιγμή ότι αυτό που ήθελε ένας φυλακισμένος ήταν να βγει να περπατήσει μέχρι τη θάλασσα, τίποτα άλλο.
● «Συν-δημιουργήσατε» με τον χώρο; Αλλαξατε κάποια πράγματα που αρχικά είχατε σχεδιάσει;
Από την πρώτη στιγμή είχα σκοπό να δουλέψω μέσα στον χώρο. Και έτσι έγινε. Βγήκαν πολλά πράγματα που δεν χώρεσαν σε αυτή την έκθεση, αλλά γέννησαν μια καινούργια δουλεία που θα παρουσιάσω κάποια στιγμή. Το εργαστήριο είναι κι αυτό ένας χώρος εγκλεισμού ξέρετε. Απομονώνεσαι για να συγκεντρωθείς και να διαχειριστείς τις πληροφορίες. Ο καλλιτέχνης είναι αυτός που κάνει το καινούργιο μοντέλο, διαχειριζόμενος την παγκόσμια πληροφορία.
● Ποια η γνώμη σας για τον καλλιτέχνη και το έργο του;
Ο καλλιτέχνης κάνει πάντα το ψυχογράφημά του, υποστηρίζει αυτό που αισθάνεται. Δεν ξέρω, ας πούμε, αν ο Πάουντ ήταν όντως φασίστας, μπορεί να υποστήριζε έναν τρόπο, έναν μηχανισμό διαχείρισης των κοινωνιών. Ξέρω μεγάλους καλλιτέχνες που ήταν κακότροποι, αλλά δεν παύουν να είναι μεγάλοι καλλιτέχνες. Υποκλινόμαστε στο έργο, όχι στον άνθρωπο. Οταν γράφεις ποιήματα είσαι ποιητής.
● «Πορευόμενοι στην ιερότητα» είναι ο τίτλος της άλλης έκθεσής σας που φιλοξενείται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Κολώνας. Πιστεύετε στον Θεό;
Οχι. Πιστεύω στον άνθρωπο. Αν δεν υπάρχει ο άνθρωπος, δεν υπάρχει τίποτα. Ούτε ο Θεός, όπως έλεγε ένα ρητό. Το να υπάρχεις είναι μεγάλη πολυτέλεια. Και δυστυχώς δεν τη λαμβάνουν υπόψη τους οι άνθρωποι. Η ιερότητα δεν έχει καμία σχέση με τη θρησκευτικότητα, θα ήθελα να το ξεκαθαρίσω αυτό. Η ιερότητα έχει να κάνει με τη γνώση του ανθρώπου να κοιτάζει το απέραντο. Και να σεβαστεί την ύπαρξή του μέσα στο απέραντο σύμπαν.
Στα σχολικά μου χρόνια είχα ένα θέμα με τις μυθολογίες. Στο σχολείο μου, όταν ήμουν μικρός, μελετούσαμε γενικά για τις θρησκείες, κάποια στιγμή είπα στο μάθημα ότι προτιμώ την Αφροδίτη της Μήλου από την Παναγία. Μου φαινόταν πιο συναρπαστικό ως παιδί το Δωδεκάθεο. Οι θεοί ήταν πιο ελεύθεροι, είχαν ανθρώπινες αδυναμίες, ζήλευαν την ηδονή και την οδύνη. Με αυτό τον τρόπο είδα και αυτή την έκθεση στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Κολώνας.
● Πώς τα πάτε με την «επανάσταση του διαδικτύου»;
Στην κοινωνία του διαδικτύου συμβαίνουν πολλά, παρεξηγήσεις, αμπελοφιλοσοφίες, ομάδες που αρέσκονται σε μια φαύλη κατάσταση. Ο ανθρώπινος πολιτισμός εξελίσσεται κάνοντας κύκλους και αλλάζουν οι εποχές. Ζούμε σε μία από τις πιο σημαντικές εποχές του ανθρώπινου πολιτισμού. Οι σύγχρονες κοινωνίες θα είναι αλλιώς, θα είναι πιο άναρχες, θα σέβεται ο ένας την παρουσία του άλλου.
● Αισιόδοξο σας βρίσκω…
Αν δεν είσαι αισιόδοξος, είσαι χαμένος από χέρι.
● Ποια η θέση του καλλιτέχνη στην «πομπή» της εξέλιξης;
Ο καλλιτέχνης χορεύει τη στιγμή που ζει. Μες στη σύγχρονη εξέλιξη των πραγμάτων. Τα έργα μου είναι πάντα ένα κοινωνικό σχόλιο. Ζω στην εποχή μου και σκέφτομαι πώς θα ήθελα να γίνει ο κόσμος. Για μένα η αισιοδοξία είναι το καινούργιο μοντέλο, η καινούργια πρόταση, να ανοίξουμε τις πόρτες να μπει φρέσκος αέρας.
● Βλέπω πολλά μάτια, χέρια, σώματα. Στην έκθεσή σας δεν υπάρχει ο ένας, ο μόνος της εποχής μας…
Οχι, είμαστε όλοι. Μόνοι μπορεί, αλλά κοινωνικοί… Το όλοι μαζί είναι το σημαντικό. Αλλο να τραγουδά ένας κι άλλο να τραγουδάνε χίλιοι στον ίδιο σκοπό. Αυτό είναι πιο επαναστατικό. Και η τέχνη είναι μια επαναστατική πράξη. Η πιο επαναστατική μου δουλεία ήταν η πρώτη μουντζούρα που άφησα στο χαρτί.
Μου λείπουν οι φίλοι που έφυγαν, που πορευτήκαμε μαζί, αυτοί που νοιάζονταν για μένα. Ο Νίκος Καρούζος, ο Αρης Σκιαδόπουλος, ο Σάμης Γαβριηλίδης και κάποιοι άλλοι.
● Ποιος στίχος του Καρούζου σάς «κυνηγά»;
«Στον ουρανό οι δυνατότητες είναι μόνο συναρπαστικές», το τελευταίο ποίημα που έγραψε πριν πεθάνει. Για μένα ήταν το μεγαλύτερο χάδι.
