Δύο πόλεις, δύο χώρες, αντικριστά στο Αιγαίο

Οι παγωμένες εικόνες από το εξαθλιωμένο Βουκουρέστι της εποχής Τσαουσέσκου. Το διχοτομημένο Βερολίνο της δεκαετίας του ’80 και ο φόβος στα μάτια των ανθρώπων από την Ανατολική Γερμανία. Η καταπίεση στην Τσεχοσλοβακία. Μια κάπως καλύτερη ζωή στην Ουγγαρία και την Πολωνία.

Σαφέστατα όαση το Παρίσι. Εξαιρετική η Αθήνα. Πόλεις και κοινωνίες μιας εποχής ξεχασμένης που ο φωτογράφος Κωνσταντίνος Πίττας κατέγραφε μοναδικά επί χρόνια με τον φακό της φωτογραφικής του μηχανής.

Και τώρα σε όλο αυτό το σπουδαίο υλικό που έχουμε δει σε λευκώματα αλλά και έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη έρχεται να προστεθεί ακόμα ένα κεφάλαιο. Ο σημαντικός καλλιτέχνης εκθέτει αυτές τις ημέρες, έως τις 15 Απριλίου, στο Σισμανόγλειο Μέγαρο της Κωνσταντινούπολης φωτογραφίες του με τίτλο «Αθήνα–Κωνσταντινούπολη» (επιμέλεια της Ιριδος Κρητικού και διοργάνωση του ελληνικού προξενείου στην Πόλη).

Κωνσταντίνος Πίττας

«Αθήνα–Κωνσταντινούπολη»

«Είχα την ιδέα πριν από ένα χρόνο ακριβώς, όταν είδα για πρώτη φορά στο Σισμανόγλειο Μέγαρο της Πόλης τις δύο ωραίες αίθουσές του που επικοινωνούν μεταξύ τους», σημειώνει ο Κωνσταντίνος Πίττας. «Σκέφτηκα τότε ότι θα μπορούσα να βάλω τις δύο πόλεις -φωτογραφίες ανθρώπων που είχα από την Αθήνα και την Κωνσταντινούπολη- να επικοινωνούν, να είναι αντικριστά, όπως είναι και οι πόλεις και οι χώρες τους αντικριστά στο Αιγαίο. Σαν δύο κοινωνίες με μεγάλες διαφορές να συνομιλούν μεταξύ τους και να μοιάζουν ίσως και λίγο, γιατί τις συνδέει η κοινή ανθρώπινη μοίρα και η μοίρα της συνύπαρξης.

»Οι φωτογραφίες είναι παλιές, της δεκαετίας του ’80 (υπάρχουν και λίγες από την Πόλη σήμερα). Βλέπουμε έτσι τις δύο πόλεις και στο παρελθόν τους, από μια εποχή που έχει παρέλθει και για τις δύο ανεπιστρεπτί. Από τότε η Κωνσταντινούπολη γιγαντώθηκε υπέρμετρα κι έγινε μια άλλη πόλη, και η Αθήνα επίσης άλλαξε πάρα πολύ χωρίς να γνωρίσει τη μεγάλη άνθηση.

»Βλέπουμε τους ανθρώπους εκείνης της εποχής, γιατί δεν φωτογράφισα ποτέ τίποτα άλλο από ανθρώπους. Και η συνύπαρξη αυτών των ψυχών από δύο διαφορετικούς κόσμους σε μια έκθεση είναι, εκτός από συμβολική, και ηθελημένη».

Η έκθεση περιλαμβάνει περίπου 70 φωτογραφίες μεγάλων διαστάσεων, 45 από την Αθήνα και 25 από την Κωνσταντινούπολη. Ενα μικρό μέρος των φωτογραφιών με θέμα την Αθήνα και τους Αθηναίους παρουσιάστηκε στο Μουσείο Μπενάκη το 2016, ενώ μια μεγαλύτερη συλλογή κυκλοφόρησε σε βιβλίο το 2017.

Οι φωτογραφίες της Κωνσταντινούπολης παρουσιάζονται για πρώτη φορά. Ακόμα πιο φιλόδοξα τα σχέδια για το μέλλον, αφού το φθινόπωρο προγραμματίζεται η μεταφορά της έκθεσης στην Αθήνα.

«Η έκθεση του Κωνσταντίνου Πίττα “Αθήνα-Κωνσταντινούπολη” σχεδιάστηκε ως ένας οργανικός και αλληλένδετος διάλογος δύο αγαπημένων πόλεων του φωτογράφου, της Αθήνας και της Κωνσταντινούπολης, κοινό σημείο αναφοράς της αποτελεί η δεκαετία του ’80, μαζί με εκατοντάδες μικρές ατμοσφαιρικές ασπρόμαυρες πτυχές της που διασώζονται με επίμονη τρυφερότητα από τον φακό του, ενώ σε πολλές περιπτώσεις έχουν οριστικά χαθεί», σημειώνει η επιμελήτρια της έκθεσης, Ιρις Κρητικού.

«Μετέωρες συναντήσεις ανθρώπων και συνομιλίες διαφορετικών εποχών αποτελούν ταυτόχρονα τα σπαράγματα μιας διστακτικής πλέον μνήμης και έναν συνεκτικό ιστό που ακολουθεί τις διαφορετικές επιστρώσεις του χρόνου και των τεμνόμενων ανθρώπινων ιστοριών».

Δεν είναι όμως μόνο οι δύο αυτές πόλεις. Τα τελευταία χρόνια ο φωτογράφος μάς έχει χαρίσει μοναδικά πλάνα από ολόκληρη την Ευρώπη, καθώς τη δεκαετία του ’80 είχε ταξιδέψει σε δεκαέξι χώρες, από την Πορτογαλία μέχρι την Πολωνία.

Ολομόναχος με μια φτηνή, ασήμαντη pocket μηχανή στα χέρια, περπάτησε χιλιόμετρα κι απαθανάτισε σε εκατοντάδες καρουλάκια φιλμ περισσότερα από 24.000 αρνητικά τα οποία ξέχασε σε μια αποθήκη. Πριν από μερικά χρόνια που τα βρήκε, ένας ολόκληρος κόσμος αναμνήσεων, χωρών που δεν υπάρχουν πια, μοναδικών στιγμών και συναισθημάτων αποκαλύφθηκε μπροστά του. Και πολύ γρήγορα εκείνα τα αρνητικά τυπώθηκαν και μπήκαν σε ένα έξοχο άλμπουμ με τίτλο «Εικόνες μιας άλλης Ευρώπης 1985-1989».

Από τότε πέρασαν τρία χρόνια. «Η πρώτη κοινή έκδοση του 2015 είχε το πάθος και την τύχη του πρωτάρη. Εξαντλήθηκε πριν συμπληρωθεί ένας χρόνος από την κυκλοφορία της, κάτι αρκετά σπάνιο γι’ αυτοέκδοση. Τον επόμενο χρόνο ακολουθεί μια μεγάλη έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη με επιμέλεια του Κωστή Αντωνιάδη, όπου ξεμπερδεύω Ελλάδα και φωτογραφίες που δεν υπήρχαν στο βιβλίο.

»Τα επόμενα δύο χρόνια τα αφιέρωσα σε ανασκαφές στο αρχείο, απ’ όπου ανέσυρα μερικές ακόμη χιλιάδες ξεχασμένα αρνητικά, γνωρίζοντας βέβαια ότι η δουλειά αυτή δεν τελειώνει ποτέ. Συνεχίζω την προσπάθειά μου χωρίς εκδότη και χωρίς καμία θεσμική υποστήριξη ή άλλη χορηγία. Χρειάστηκε πάλι να τα κάνω όλα μόνος μου», γράφει σήμερα στον πρόλογο της εμπλουτισμένης νέας έκδοσης του λευκώματος.

Αλλά όπως λέει κι ο ίδιος: «Το ταξίδι αρχίζει τη μέρα που θα μπεις στο δάσος. Υπάρχει μια ωραία γερμανική λέξη: Waldeinsamkeit, η αίσθηση ότι είσαι μόνος στο δάσος. Το ταξίδι γίνεται για να χαθείς μέσα στα δάση και τους ανθρώπους». Τυχεροί κι εμείς που εδώ και χρόνια χανόμαστε μαζί του στα ευρωπαϊκά δάση…