«Η τέχνη ενεργοποιεί την κοινωνική φαντασία»

Σε μια καίρια στιγμή, τόσο για την Ελλάδα όσο και για την Ευρώπη, έρχεται μια εικαστική έκθεση να καταγράψει και να εξετάσει τη διαρκώς αυξανόμενη έλλειψη εμπιστοσύνης των πολιτών στην πολιτική και τους πολιτικούς τού σήμερα. Η «Ανατομία Πολιτικής Μελαγχολίας», που το Ιδρυμα Schwarz οργάνωσε στη Σάμο με την επιμέλεια της Κατερίνας Γρέγου, εγκαινιάζεται αύριο, εμπλουτισμένη, στην Αθήνα, στο Ωδείο Αθηνών (έως 13/4).

Συμμετέχουν 24 καλλιτέχνες από την Ελλάδα και το εξωτερικό και μία κολεκτίβα, που μέσα από διαφορετικά εκφραστικά μέσα –από φωτογραφία, βίντεο μέχρι γλυπτική και σχέδιο– «διεισδύουν σε διαφορετικές πλευρές της τρέχουσας πολιτικής δυσαρέσκειας, διερευνούν την επίδρασή της στην παλιά και τη νέα γενιά και εξετάζουν το πώς η απογοήτευση με τη σημερινή πολιτική κατάσταση στην Ευρώπη έχει δημιουργήσει ένα αίσθημα αδιεξόδου που εκδηλώνεται τόσο στην καθημερινή και ιδιωτική μας ζωή όσο και στον δημόσιο χώρο», όπως επισημαίνει η Κατερίνα Γρέγου, ιστορικός Τέχνης, μουσειολόγος και δραστήρια επιμελήτρια με βάση τις Βρυξέλλες – μάλιστα φέτος είναι επιμελήτρια του εθνικού περιπτέρου της Κροατίας στην 58η Μπιενάλε της Βενετίας.

• Πώς βιώνουν και πώς εκφράζουν οι καλλιτέχνες της έκθεσης την έννοια της «πολιτικής μελαγχολίας»;

Η ταινία του Φινλανδού καλλιτέχνη Nestori Syrjälä «Raimo S» παρουσιάζει τον μονόλογο ενός συνταξιοδοτημένου πολιτικού ο οποίος προσπαθεί να ξεδιαλύνει τη σύγχυση που του προκαλεί η πραγματικότητα της κρίσης, για την οποία είναι συνένοχος λόγω των πολιτικών επιλογών του, και φτάνει στο σημείο να αμφισβητεί ακόμη και τα ίδια τα κίνητρα και τις προθέσεις του.

H Αμερικανίδα Τζένιφερ Νέλσον με το έργο της «Untitled» (Μεσόγεια) έχει δημιουργήσει ένα φόρεμα που παραπέμπει στις παραδοσιακές νυφικές φορεσιές της ανατολικής Αττικής, είναι όμως φτιαγμένο με τραπεζικούς λογαριασμούς και λογαριασμούς πιστωτικών καρτών που μαρτυρούν τα χρέη της, το βίωμα του χρέους και των αβάσταχτων οικονομικών υποχρεώσεων σε εποχές κρίσης.

Στο βίντεο «Αγαπητέ Βλαντίμιρ Πούτιν» (2017), του Γερμανού Sven Johne, ένας συνταξιούχος μηχανικός προετοιμάζει έναν λόγο προς τον Βλαντίμιρ Πούτιν, όπου εκφράζει την απογοήτευσή του από τη δυτική δημοκρατία και τις φρούδες υποσχέσεις του καπιταλισμού. Θέτοντας άβολα ερωτήματα από την «άλλη», μη φιλελευύθερη πλευρά, μας κάνει να ξανασκεφτούμε τις πολιτικές πεποιθήσεις μας υπό το φως ασταθών εθνικών πολιτικών και αντιδραστικών καταστάσεων.

Και ακόμα, η σειρά φωτογραφιών «Μωβ» του Δημήτρη Μυτά απεικονίζει μια αμήχανη και αλλόκοτη Αθήνα. Ο τίτλος της σειράς λειτουργεί ως αλληγορία ψυχικών ποιοτήτων που χαρακτηρίζουν το βλέμμα του φωτογράφου και εκφράζει μια θέση που καθρεφτίζει τη σημερινή κοινωνική πραγματικότητα.

• Τι αποκομίσατε από την παρουσίαση της έκθεσης στη Σάμο;

Η έκθεση στη Σάμο λειτούργησε δυναμικά τόσο για την εκπαιδευτική κοινότητα όσο και για τους κατοίκους του νησιού, ανεξαρτήτως επαγγέλματος, ηλικίας, κοινωνικής τάξης. Η «Ανατομία της Πολιτικής Μελαγχολίας» εκτός των άλλων είναι μια έκθεση εκπαιδευτικής και πολιτικής αγωγής, όπως είναι πολλές από τις εκθέσεις που επιμελούμαι. Με ενδιαφέρει η διεύρυνση της συνείδησης των πραγμάτων που συμβαίνουν αυτή την εποχή τόσο στην Ελλάδα όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη.

Η επίσκεψη στην έκθεση 900 μαθητών Γυμνασίων και Λυκείων της Σάμου καθώς και 60 εκπαιδευτικών, που παρακολούθησαν ειδικά σχεδιασμένα σεμινάρια και ξεναγήσεις (από την εικαστικό Κατερίνα Ζαχαροπούλου, υπεύθυνη για το εκπαιδευτικό πρόγραμμα της έκθεσης), απέδωσε έναν σταθερά εποικοδομητικό διάλογο γύρω από την έννοια της «πολιτικής μελαγχολίας». Και, φυσικά, όλα ξεκινάνε από τα παιδιά και την εκπαίδευση.

• Μπορεί τελικά η τέχνη να κινητοποιήσει τον κόσμο για συλλογική δράση;

Σήμερα βλέπουμε να αναδύονται καινούργιες κοινωνικές και πολιτικές πρωτοβουλίες, πολλές φορές σε τοπικό και κοινοτικό επίπεδο. Βλέπουμε ότι ομάδες ανθρώπων κινητοποιούνται και διαμαρτύρονται κατά των αδικιών. Πρόσφατο παράδειγμα τo κίνημα #metoo. Ελπίζω η έκθεση να είναι έναυσμα για να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε πώς να ενεργοποιηθούμε πολιτικά, έστω και σε μικρή, τοπική κλίμακα· επίσης να αναλογιστούμε τι ευθύνες έχουμε κι εμείς ως πολίτες. Ελπίζω ότι οι επισκέπτες της έκθεσης θα συνειδητοποιήσουν ότι είναι αναγκαίο να αφυπνιστούμε, να πούμε «όχι» στην πολιτική απάθεια, στον κυνισμό και τον πεσιμισμό και να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε πώς να πράξουμε πολιτικά και με κοινωνική συνείδηση. Παρ’ όλα αυτά, δεν πρέπει να είμαστε αφελείς.

Η τέχνη ούτε μπορεί ούτε οφείλει να αλλάξει τον κόσμο. Μπορεί όμως να αλλάξει ή να προκαλέσει τον τρόπο που σκεφτόμαστε, να παραγάγει εναλλακτικούς τρόπους γνώσης και κατανόησης, να μας φέρει αντιμέτωπους με τις προκαταλήψεις μας – και αυτό είναι πολύ σημαντικό. Τέλος, μπορεί να ενεργοποιήσει την κοινωνική φαντασία και να προτείνει άλλους τρόπους ζωής, σκέψης, ύπαρξης.