Οταν το 1972 πήρε το Booker για το μυθιστόρημά του «G, το ταξίδι» (εκδ. Κανάκη) αφενός κατήγγειλε τη χορηγό εταιρεία του βραβείου για τις αποικιοκρατικές της συμφωνίες με τους εργάτες στα νησιά της Καραϊβικής, αφετέρου έδωσε το μισό από το χρηματικό του έπαθλο στους «Μαύρους Πάνθηρες».
Αυτός ήταν ο Τζον Μπέργκερ, ο Βρετανός συγγραφέας, κριτικός τέχνης και δοκιμιογράφος, που πέθανε τη Δευτέρα σε ηλικία 90 χρόνων και ο καλλιτεχνικός κόσμος της χώρας του τον αποχαιρετά με συγκίνηση και μεγάλη αγάπη.
Ενας τολμηρός, ασυμβίβαστος άνθρωπος που μετέτρεψε τη ζωή του σε μια ωραία περιπέτεια. Ενας καλλιτέχνης που επηρέασε περισσότερο με τη σκέψη και τις απόψεις του παρά με τα ίδια του τα λογοτεχνικά έργα.
Στην Ελλάδα, όπως και σε όλο τον κόσμο, ακόμα διαβάζεται και θεωρείται αναγκαίο βοήθημα για σπουδαστές τέχνης το περίφημο βιβλίο του «Ways of seeing» («H εικόνα και το βλέμμα», εκδόσεις Μεταίχμιο).
Είναι αυτό που έκανε το 1972 παγκόσμιο σελέμπριτι τον μαρξιστή κριτικό τέχνης του περιοδικού New Statesman, γνωστό μέχρι τότε μόνο στη βρετανική ελίτ.
Είναι τα κείμενα τεσσάρων ημίωρων εκπομπών, που γύρισε για το BBC ο χαρισματικός και επικοινωνιακός Τζον Μπέργκερ, με τις οποίες, όπως λένε οι ειδικοί, ανέτρεψε κυριολεκτικά τον τρόπο με τον οποίο βλέπαμε μέχρι τότε την τέχνη.
Η ματιά του, έστω και εκλαϊκευτική, απλή, βιαστική και ωμή, όπως ο ίδιος παραδέχτηκε χρόνια αργότερα, έδωσε στη ζωγραφική και τη γλυπτική μια σύνδεση με τις κοινωνικές και οικονομικές εξελίξεις, υποβαθμίζοντας ίσως κάποια στοιχεία (όπως το ταλέντο).
Το βιβλίο αυτό είναι το αδιαμφισβήτητο διαμάντι του πλούσιου έργου του, που περιλαμβάνει δοκίμια τέχνης, μυθιστορήματα («Ενας ζωγράφος του καιρού μας», «Από την Αϊντα στον Χαβιέρ», «Προς το γάμο»), ποίηση, θέατρο, αλλά και βιβλία μιας σύνθετης, προχωρημένης φόρμας: κείμενα δικά του και φωτογραφίες του πιστού του συνεργάτη Τζιν Μορ για τους εργάτες μετανάστες στην Ευρώπη και άλλα θέματα.
Αυτό, όμως, που κυρίως χαρακτηρίζει την τέχνη του Τζον Μπέργκερ είναι η σύνδεσή της με την ίδια τη ζωή του και συγκεκριμένα τους κατοίκους ενός μικρού, απομονωμένου χωριού στις Γαλλικές Αλπεις, το Kανσί της Haute-Savoie.
Εκεί κατέφυγε ήδη από το 1962, μην αντέχοντας το πνευματικό κλίμα της Αγγλίας, εκεί έστησε τη ζωή του, ανέθρεψε τα παιδιά του από δυο διαφορετικούς γάμους κι έγραψε τα έργα του, πολλά από αυτά ιστορίες πραγματικές των γειτόνων του, παραδόσεις που περνούσαν από γενιά σε γενιά.
Μία από αυτές, οι «Τρεις ζωές της Λουσί Καμπρόλ», από το βιβλίο του «Pig Earth», ενέπνευσε το 1994 μία από τις παραστάσεις-σταθμούς της περίφημης ομάδας Complicite στο Λονδίνο.
Ο ιδρυτής της, Σάιμον ΜακΜπέρνι, που απολαύσαμε πριν από λίγους μήνες στη Στέγη, τον αποχαιρέτησε με ένα συγκινητικό τουίτ: «Καθοδηγητής μου. Φιλόσοφος. Φίλος. Ο Τζον Μπέργκερ μάς άφησε σήμερα το πρωί. Τώρα πια είναι παντού».
Η επιρροή του Τζον Μπέργκερ ήταν αμείωτη μέχρι τέλους. Το 2009 παρέδωσε το αρχείο του στη Βρετανική Βιβλιοθήκη.
Και τον Φεβρουάριο του 2016 παίχτηκε στο Φεστιβάλ του Βερολίνου το ανορθόδοξο ντοκιμαντέρ «Οι εποχές στο Κανσί: Τέσσερα πορτρέτα του Τζον Μπέργκερ», που το είχαν γυρίσει η αγαπημένη του φίλη Τίλντα Σουίντον και τρεις άλλοι σκηνοθέτες.
Ο ίδιος δυστυχώς ένιωθε αδύναμος και δεν παραβρέθηκε, όπως όλοι περίμεναν, στην προβολή.
Η ταινία αυτή θα είναι η μαγιά για ένα αφιέρωμα στο έργο του που ετοιμάζει για την άνοιξη το Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, μαζί με τηλεοπτικές δουλειές του ίδιου του Μπέργκερ, συζητήσεις για το έργο του και άλλες εκδηλώσεις.
Είναι μια ωραία και εν θερμώ απόφαση που πήρε χθες ο διευθυντής του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης Ορέστης Ανδρεαδάκης, λίγο πριν αναχωρήσει για τις Αλπεις, όπου το Σάββατο θα γίνει η κηδεία του Τζον Μπέργκερ. Καμία έκπληξη.
Ο Βρετανός συγγραφέας ήταν ο πατέρας της πρώην συζύγου του Ορέστη Ανδρεαδάκη, της κριτικού θεάτρου και συγγραφέως Κάτια Μπέργκερ, και παππούς της κόρης τους Χλόης.
«Μου έμαθε όλα όσα ξέρω, του οφείλω όλα όσα έχω κάνει», έγραψε ο διευθυντής του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης στο facebook.
Και χαρακτήρισε τον Μπέργκερ: «Ποιητή-φιλόσοφο, επαναστάτη παρατηρητή της Τέχνης και της κοινωνίας, ονειροπόλο της πολιτικής, “ριζοσπάστη ουμανιστή”, ακροατή των ψιθύρων του καιρού μας και πρώτα απ’ όλα ακαταπόνητο αφηγητή ζωντανών ιστοριών».
