«Εντείνεται η απειλή να θεωρηθούν οι πολιτιστικές εκφράσεις εμπορεύματα»

Στις διαπραγματεύσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου τη δεκαετία του 1990 και στις αρχές του 2000 υπήρχε πίεση να αντιμετωπίζονται τα πολιτιστικά αγαθά -ταινίες, μουσική, βιβλία- όπως ακριβώς και τα εμπορεύματα.

Αν αυτό εφαρμοζόταν, θα σήμαινε ότι το Χόλιγουντ ή οι μεγάλες δισκογραφικές εταιρείες θα μπορούσαν νομίμως να πλημμυρίζουν κάθε τοπική αγορά με τις δημιουργίες τους, χωρίς οι κυβερνήσεις να έχουν το δικαίωμα να προστατεύσουν τη δική τους πολιτιστική παραγωγή. Χώρες όπως η Γαλλία, ο Καναδάς και πολλές από τον παγκόσμιο Νότο αντιστάθηκαν σε αυτή την προοπτική, προτάσσοντας το γεγονός ότι ο πολιτισμός δεν είναι απλώς εμπόρευμα, αλλά φορέας ταυτότητας, αξιών και κοινωνικής συνοχής.

Η δραματική μείωση των εσόδων των δημιουργών

Η Σύμβαση για την Προστασία και Προώθηση της Πολυμορφίας των Πολιτιστικών Εκφράσεων (Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions), που υπογράφηκε το 2005 και τέθηκε σε ισχύ το 2007, αναγνώρισε ρητά το δικαίωμα των κρατών να σχεδιάζουν και να εφαρμόζουν ποσοστώσεις στη ραδιοτηλεόραση, επιδοτήσεις στον κινηματογράφο και χρηματοδότηση της τοπικής μουσικής, χωρίς αυτό να θεωρείται εμπορικός προστατευτισμός.

Εως τις αρχές του 2026 τη Σύμβαση είχαν κυρώσει 152 χώρες και η Ευρωπαϊκή Ενωση, καθιστώντας τη μία από τις ευρύτερα υποστηριζόμενες πολιτιστικές συμβάσεις της UNESCO.

Σήμερα, όμως, το ίδιο ερώτημα επανέρχεται με νέο πρόσωπο: αντί για το Χόλιγουντ, η απειλή λέγεται γενική Τεχνητή Νοημοσύνη (Τ.Ν.) και η Σύμβαση καλείται να απαντήσει σε κάτι που οι συντάκτες της δεν είχαν φανταστεί. Τα νούμερα δεν αφήνουν περιθώριο αισιοδοξίας. Το παγκόσμιο εμπόριο πολιτιστικών αγαθών διπλασιάστηκε από το 2005 και έφτασε τα 254 δισ. δολάρια το 2023. Τα ψηφιακά έσοδα αποτελούν πλέον το 35% των εισοδημάτων των δημιουργών, έναντι 17% το 2018 – μια δομική μετατόπιση που, σύμφωνα με δεδομένα της Διεθνούς Συνομοσπονδίας Εταιρειών Συγγραφέων και Συνθετών (CISAC) και της PMP Strategy, συνοδεύεται από επισφάλεια και αυξημένη έκθεση σε παραβιάσεις πνευματικής ιδιοκτησίας.

Η έρευνα της CISAC, που ενσωματώνεται στην έκθεση της UNESCO αναφέρει ότι το 24% των εσόδων των μουσικών δημιουργών και το 21% εκείνων του οπτικοακουστικού τομέα έως το 2028 θα χαθούν εξαιτίας της Τ.Ν. – ποσό ισοδύναμο με σωρευτικές απώλειες 22 δισεκατομμυρίων δολαρίων σε πέντε χρόνια. Την ίδια περίοδο, η αγορά περιεχομένου που παράγεται από GenAI αναμένεται να εκτιναχθεί από 3 δισ. ευρώ σήμερα σε 64 δισ. ευρώ το 2028. Με άλλα λόγια χάνουν οι δημιουργοί, αλλά κερδίζουν οι πάροχοι Τεχνητής Νοημοσύνης – με υλικό που οι ίδιοι οι δημιουργοί δεν παραχώρησαν ποτέ.

Ο Jordi Baltà Portolés είναι Ισπανός ερευνητής από τη Βαρκελώνη και ειδικός σύμβουλος πολιτιστικών πολιτικών, διεθνών σχέσεων και πολιτιστικής πολυμορφίας. Από το 2001 έως το 2014 εργάστηκε στη ΜΚΟ Fundació Interarts της Βαρκελώνης και στο Ευρωπαϊκό Δίκτυο Εμπειρογνωμόνων για τον Πολιτισμό. Είναι σύμβουλος της Επιτροπής Πολιτισμού του Παγκόσμιου Οργανισμού Ηνωμένων Πόλεων και Τοπικών Κυβερνήσεων και μέλος της Ομάδας Εμπειρογνωμόνων της UNESCO για τη Σύμβαση του 2005 για την Προστασία και Προώθηση της Πολυμορφίας των Πολιτιστικών Εκφράσεων.

Ηταν ο επικεφαλής συντάκτης των εκδόσεων 2022 και 2026 της έκθεσης Re|Shaping Policies for Creativity. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, μας μιλά για την αναθεώρηση του Πλαισίου Παρακολούθησης της UNESCO, την ανάγκη ισχυρότερων εθνικών ρυθμίσεων για την Τ.Ν. και την πρόταση για δεσμευτικό Πρόσθετο Πρωτόκολλο που θα καλύπτει τις ψηφιακές πλατφόρμες – μια πρόταση που ήδη υιοθέτησε η Διακυβερνητική Επιτροπή της Σύμβασης.

• Θα ήθελα να ξεκινήσω με το βασικό συμπέρασμα της έκθεσης, ότι μέχρι το 2028 οι δημιουργοί οπτικοακουστικού περιεχομένου και μουσικής παγκοσμίως θα υποστούν απώλειες εσόδων της τάξης του 21-24% λόγω των εφαρμογών Τεχνητής Νοημοσύνης (Τ.Ν.). Κατά τη γνώμη σας, υπάρχει δυνατότητα να ανατραπεί αυτό το ενδεχόμενο;

Η έκθεση στηρίζεται σε μελέτη σχετικά με τον οικονομικό αντίκτυπο της Τεχνητής Νοημοσύνης (Τ.Ν.) στις μουσικές και οπτικοακουστικές βιομηχανίες, η οποία διεξήχθη από τη Διεθνή Συνομοσπονδία Εταιρειών Συγγραφέων και Συνθετών (CISAC) και την PMP Strategy το 2024. Εκτιμά ότι η διείσδυση της Τ.Ν. στον πολιτισμό θα θέσει σε κίνδυνο το 24% των εσόδων των δημιουργών μουσικής και το 21% των εσόδων των δημιουργών οπτικοακουστικών έργων έως το 2028. Αυτές οι προβλέψεις είναι εξαιρετικά ανησυχητικές, όμως, για να είμαι ειλικρινής, δεν μας εξέπληξαν. Επιβεβαιώνουν και ενισχύουν τάσεις που είχαμε καταγράψει ήδη από την προηγούμενη έκδοση της έκθεσης, το 2022.

Η έκθεση της UNESCO εξετάζει ακόμα τις επιπτώσεις της Τ.Ν. στην πνευματική ιδιοκτησία και την αμοιβή των εργαζομένων στον πολιτισμό, την ανάγκη δημιουργίας προγραμμάτων νέων δεξιοτήτων για καλλιτέχνες και επαγγελματίες του πολιτισμού και βεβαίως τις επιπτώσεις στην πολιτιστική πολυμορφία, τις θεμελιώδεις ελευθερίες και την ισότητα των φύλων κοκ. Χρειαζόμαστε νέα εργαλεία για να συνεχίσουμε να υποστηρίζουμε τη δημιουργία και τη διανομή ποικίλου, ανθρωπογενούς περιεχομένου και να μην οδηγηθούμε σε ομογενοποίηση μέσω της εκβιομηχάνισης της παραγωγής πολιτισμού. Αυτό σημαίνει μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση για το θέμα, ρύθμιση των αγορών των πολιτιστικών τομέων και ισχυρότερες παρεμβάσεις από κυβερνήσεις και κοινωνία των πολιτών.

Οι πολιτικές απαντήσεις σε εθνικό, περιφερειακό ή και διεθνές επίπεδο έρχονται αργά και συχνά αποτυγχάνουν να αντιμετωπίσουν τα συγκεκριμένα προβλήματα που δημιουργούνται.

Για να μην τα βλέπουμε όλα μαύρα, η έκθεση παρουσιάζει και ορισμένες ευκαιρίες που προσφέρει η Τ.Ν., όπως είναι ο εμπλουτισμός της δημιουργικής διαδικασίας, κάτι που επίσης χρειάζεται χάραξη πολιτικής. Ταυτόχρονα, ένα σημαντικό μέρος της πρόσβασης στον πολιτισμό σήμερα είναι ψηφιοποιημένο και διευκολύνεται η πρόσβαση σε αυτό από τις ψηφιακές πλατφόρμες. Από την άλλη πλευρά οι ίδιες αυτές πλατφόρμες δεν έχουν τις ίδιες συνέπειες σε όλο τον κόσμο και η απειλή να θεωρηθούν οι πολιτιστικές εκφράσεις απλά εμπορεύματα εντείνεται.

• Ως κύριο συντάκτη της έκθεσης τι σας εξέπληξε περισσότερο, θετικά ή αρνητικά, όσον αφορά την εξέλιξη των πολιτιστικών πολιτικών την τελευταία δεκαετία;

Δίνεται όλο και μεγαλύτερη προσοχή στις συνθήκες εργασίας των καλλιτεχνών και των επαγγελματιών του πολιτισμού, με το 74% των χωρών να διαθέτει πλέον κάποια μέτρα κοινωνικής προστασίας στον τομέα αυτό και πρωτοβουλίες όπως το «Βασικό Εισόδημα για τις Τέχνες» της Ιρλανδίας ή η υιοθέτηση και επικαιροποίηση κανονισμών σχετικά με το «καθεστώς του καλλιτέχνη» σε πολλές χώρες της Ε.Ε. να δίνουν θετικό παράδειγμα. Αυτό δεν αφορά μονάχα την οικονομική και επαγγελματική επιβίωση των καλλιτεχνών, αλλά και τη σχέση θεμελιωδών ελευθεριών και πολιτισμού, μπροστά στις αυξανόμενες απειλές για την ελευθερία της καλλιτεχνικής έκφρασης σε όλο τον κόσμο. Μια έκθεση όπως αυτή της UNESCO προσφέρει ιδέες και συστάσεις πάνω στις οποίες μπορούν να βασιστούν οι κυβερνήσεις, οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και να τις προσαρμόσουν στις συγκεκριμένες συνθήκες που αντιμετωπίσουν. Ελπίζω ότι τα στοιχεία που παρουσιάζονται θα συμβάλουν στην ενίσχυση των επιχειρημάτων υπέρ των πολιτικών που χρειαζόμαστε.

• Ωστόσο η δημόσια χρηματοδότηση για τον πολιτισμό παραμένει κάτω από το 0,6% του ΑΕΠ σε παγκόσμιο επίπεδο, ενώ η αναπτυξιακή βοήθεια για τον πολιτισμό ανέρχεται μόλις στο 0,15% του συνόλου. Πιστεύετε στ’ αλήθεια ότι έχει πετύχει η Σύμβαση;

Τα πρώτα χρόνια μετά την υιοθέτηση και την έναρξη ισχύος της Σύμβασης, ένας από τους κύριους στόχους ήταν η δημιουργία βασικών υποδομών πολιτιστικής πολιτικής σε όλο τον κόσμο. Αρκετές χώρες δεν διέθεταν, για παράδειγμα, υπουργείο Πολιτισμού, δεν είχαν αποκεντρωμένες αρμοδιότητες για τον πολιτισμό ή δεν είχαν καν επίσημη πολιτιστική πολιτική. Σήμερα οι περισσότεροι από αυτούς τους δείκτες πλησιάζουν πλέον την καθολική κάλυψη: το 100% των χωρών που υπέβαλαν έκθεση διαθέτει υπουργείο ή οργανισμό με αρμοδιότητες και χρηματοδότηση για τον πολιτισμό, το 92% διαθέτει πλαίσια διυπουργικής συνεργασίας, το 90% έχει αποκεντρωμένες αρμοδιότητες για τον πολιτισμό και το 81% συλλέγει στατιστικά στοιχεία. Δεδομένου ότι η φετινή έκθεση είναι επίσης αυτή με τον μεγαλύτερο αριθμό χωρών που απέστειλαν πληροφορίες (133), μπορούμε να πούμε ότι υπάρχουν πλέον θεμέλια για τη χάραξη πολιτικών. Αν οι πολιτικές αυτές έχουν πραγματικό αντίκτυπο ώστε να οδηγούν σε συγκεκριμένα αποτελέσματα, είναι κάτι που πρέπει να εξετάσουμε καλύτερα.

• Τεχνητή Νοημοσύνη, ιεράρχηση και εντοπισμός πολιτιστικών εκφράσεων μέσω των ψηφιακών πλατφορμών και εργασιακή επισφάλεια των καλλιτεχνών είναι κεντρικά ζητήματα του κλάδου που συζητιούνται στην Ευρώπη και σε όλο τον κόσμο. Ποιοι νέοι δείκτες θα πρέπει να προστεθούν στην εργαλειοθήκη της UNESCO;

Η αξιολόγηση των αποτελεσμάτων της Σύμβασης του 2005 για τη χάραξη προστατευτικών πολιτικών γίνεται μέσα από το Πλαίσιο Παρακολούθησης που αναπτύχθηκε και καθιερώθηκε το 2015 και ενημερώθηκε το 2019.

Είναι σε εξέλιξη μια διαδικασία διαβούλευσης για τον σχεδιασμό ενός νέου πλαισίου, το οποίο θα περιλαμβάνει δείκτες που θα αντιμετωπίζουν τα ζητήματα που αναφέρατε, καθώς και πολιτικές με τις οποίες οι κυβερνήσεις των αναπτυγμένων χωρών θα παρέχουν ισότιμη μεταχείριση στους καλλιτέχνες του παγκόσμιου Νότου. Το νέο Πλαίσιο Παρακολούθησης θα τεθεί σε εφαρμογή το επόμενο έτος, όταν οι κυβερνήσεις και οι φορείς της κοινωνίας των πολιτών θα υποβάλουν τις επόμενες εκθέσεις τους περιγράφοντας τις πολιτικές και τις δράσεις που θα έχουν υιοθετήσει.

• Η έκθεση επισημαίνει μια ασυμμετρία στην κινητικότητα των καλλιτεχνών, η οποία περιγράφεται ως «φράγμα βίζας». Γιατί οι αναπτυγμένες χώρες, συμπεριλαμβανομένων των κρατών-μελών της Ε.Ε., δείχνουν τόσο μεγάλη απροθυμία να ανοίξουν τις αγορές τους σε καλλιτέχνες από το νότιο ημισφαίριο;

Οι κυβερνήσεις υιοθετούν ευκολότερα πολιτικές στήριξης της κινητικότητας των καλλιτεχνών τους όταν ταξιδεύουν στο εξωτερικό, αλλά δυσκολεύουν την άφιξη ξένων καλλιτεχνών. Ειδικά οι μεταναστευτικές πολιτικές πολλών χωρών στον Βορρά και στη Δύση εμποδίζουν την κινητικότητα καλλιτεχνών από το νότιο ημισφαίριο.

Οι αποφάσεις σχετικά με τη χορήγηση βίζας, για παράδειγμα, λαμβάνονται από προξενεία και υπαλλήλους, οι οποίοι αγνοούν το δικαίωμα των καλλιτεχνών να ταξιδεύουν στο εξωτερικό στο πλαίσιο της επαγγελματικής τους εξέλιξης. Υπάρχουν χώρες στην Ευρώπη και την Αφρική που έχουν θεσπίσει ειδικά πρωτόκολλα για τη διευκόλυνση των καλλιτεχνών, όμως την ίδια ώρα υπάρχει αυξανόμενος αριθμός απορρίψεων αιτήσεων για βίζα, με πολύ αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία των καλλιτεχνών και στον πλουραλισμό της πολιτιστικής ζωής. Αυτό είναι κάτι που πρέπει να αλλάξει προς όφελος της ανοιχτότητας, της συνεργασίας και της διαφορετικότητας.