Ας μιλήσουμε ανοιχτά για θέματα που ακόμα πονάνε

Ακόμα και επίσκεψη στο Πάρκο Εθνικής Συμφιλίωσης του Γράμμου περιλαμβάνει το συγκινητικό και ουσιαστικό τριήμερο εκδηλώσεων «Ελλάδα-Ουγγαρία, Ταξίδι στην ιστορία μας 1948-2025 – Απρόβλεπτες διαδρομές – Ανθρωποι πίσω απ’ την ιστορία», που θα πραγματοποιηθεί 28-31 Αυγούστου στην Αίθουσα Μαθητικής Εστίας, στο Νεστόριο, στο πλαίσιο του 3ου Φεστιβάλ Γράμμου. Τολμώντας να θίξει με νηφαλιότητα, σοβαρότητα και επιστημονική κατάρτιση ένα θέμα που παραμένει λίγο-πολύ «ταμπού» στη νεότερη ελληνική Ιστορία, ολόκληρο το τριήμερο είναι αφιερωμένο στα παιδιά των πολιτικών προσφύγων του Ελληνισμού της Ουγγαρίας.

«Σήμερα, 77 χρόνια μετά, ας μιλήσουμε, ας συζητήσουμε για εκείνους τους δεκάδες χιλιάδες Ελληνες που πήραν τον δρόμο της αναγκαστικής προσφυγιάς. Από τον Δήμο Νεστορίου (όλες τις δημοτικές ενότητες και τους οικισμούς του δήμου) βρέθηκαν στην Ουγγαρία 1.286 άτομα, ενώ από το Νεστόριο 105 άτομα και συνολικά από τον Νομό Καστοριάς 2.248. Ολοι τους κράτησαν πάντα στη σκέψη τους την πατρίδα που άφησαν πίσω τους. (…)

»Εζησαν 35 ολόκληρα χρόνια στις “Κόκκινες Πατρίδες”. Μεγάλωσαν, μορφώθηκαν, δούλεψαν, μόχθησαν, πρόκοψαν σε μια πρωτόγνωρη για την ιστορία της ανθρωπότητας κοινωνία.

Παιδιά που έφυγαν 8, 9 χρόνων και επιστρέφουν με άσπρα μαλλιά στη γη των γονιών τους, συνοδευόμενοι από παιδιά και εγγόνια, γεμάτοι μνήμες και στιγμές μιας ζωής, που έλειψαν από κοντά μας τόσα χρόνια», σημειώνει ο εμπνευστής του αφιερώματος Παντελής Καρακάσης, ευχαριστώντας τον δήμαρχο Νεστορίου, Χρήστο Γκοσλιόπουλο, και τους συνεργάτες του, «που δέχτηκαν αμέσως με θέρμη να οργανώσουν αυτή τη συνάντηση στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Γράμμου…».

Με «σύνθημα» τον στίχο του Μιχάλη Γκανά «ας αλλάξουμε πλευρό, να δούμε τ’ άλλο μισό του κόσμου», οι διοργανωτές ετοίμασαν ένα εξαιρετικό πρόγραμμα που ξεκινάει την ερχόμενη Πέμπτη 28 Αυγούστου (20.00) με την προβολή της περίφημης ταινίας του Λευτέρη Ξανθόπουλου σε σενάριο Θανάση Σκρουμπέλου και Γιώργου Μπράμου «Καλή πατρίδα, σύντροφε-Beloiannisz» (1989): «Γυρισμένη το 1986 στο ελληνικό χωριό Μπελογιάννης της Ουγγαρίας, κοντά στη Βουδαπέστη, η ταινία καταγράφει με ποιητικό τρόπο τη ζωή των κατοίκων του – Ελληνες πολιτικοί πρόσφυγες, πρώην μέλη του Δημοκρατικού Στρατού, που εγκαταστάθηκαν εκεί το 1950. Την εποχή που γυριζόταν η ταινία, οι περίπου 1.800 κάτοικοι και τα παιδιά τους επέστρεφαν κατά ομάδες στην Ελλάδα, έπειτα από 35 ολόκληρα χρόνια αναγκαστικής προσφυγιάς που ήταν συνέπεια του εμφυλίου πολέμου. Μαζί τους επέστρεψε και το φέρετρο ενός παλιού συντρόφου».

Ενα 24ωρο αργότερα, μετά τους χαιρετισμούς επισήμων, θα γίνουν τα εγκαίνια της έκθεσης φωτογραφιών από το αρχείο των Γιάννη Ράπτη και Λάμπρου Βλάχου από τη Βουδαπέστη «Απρόβλεπτες διαδρομές – στο νήμα του χρόνου» και θα ακολουθήσει η προβολή του ντοκιμαντέρ «Ευχαριστούμε Ουγγαρία, μοίρες στη σκιά του ελληνικού εμφυλίου» (2023) σε σκηνοθεσία Βίκτωρα Πατσιώρα.

Το Σάββατο 30 Αυγούστου στις 10 π.μ. θα προβληθεί το ιστορικό ντοκιμαντέρ-τεκμήριο «Η αλήθεια για τα παιδιά της Ελλάδας» (1948) του Μάνου Ζαχαρία. Η ταινία είχε γυριστεί το 1948 από το κινηματογραφικό συνεργείο του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας ως απάντηση στην εθνικιστική προπαγάνδα περί «παιδομαζώματος». Το μοντάζ έγινε στην Πράγα και στην Ελλάδα προβλήθηκε στις αρχές του 1949 σε ένα χωριό του Βίτσι, προκαλώντας συγκινητικές αντιδράσεις στους θεατές (λέγεται μάλιστα ότι γυναίκες που είδαν τότε πρώτη φορά σινεμά, αναζητούσαν τα παιδιά τους πίσω από την οθόνη). Εκτοτε το ντοκιμαντέρ «εξαφανίστηκε» για δεκαετίες μέχρι να το ανακαλύψει τυχαία σε συλλογή ιδιώτη στην Τσεχοσλοβακία ο σκηνοθέτης Ροβήρος Μανθούλης.

Μετά την προβολή θα γίνει μια σειρά εισηγήσεων με θέμα:

● «Διαδικασίες ενσωμάτωσης και στρατηγικές επαναπατρισμού: Η περίπτωση των προσφυγόπουλων στην Ουγγαρία» από τον Νίκο Φωκά, ομότιμο καθηγητή στο Τμήμα Κοινωνιολογίας και πρόεδρο του Peripato Research Group στο Πανεπιστήμιο της Βουδαπέστης.

● «Τα παιδιά του Εμφυλίου» από τον δημοσιογράφο, συγγραφέα και πρ. βουλευτή Φλώρινας με το ΠΑΣΟΚ, Γιώργο Λιάνη.

● «Ξένος στα ξένα και στην πατρίδα ξένος: Σε αναζήτηση ταυτότητας» από την Ελενα Χουζούρη, κριτικό βιβλίων, ποιήτρια και συγγραφέα, μεταξύ άλλων, του μυθιστορήματος «Πατρίδα από βαμβάκι» που, αναθεωρημένο, επανακυκλοφόρησε πέρυσι από τον Πατάκη, έχει ήρωα τον -πολιτικό πρόσφυγα στην Τασκένδη των αρχών του 1950- γιατρό Στέργιο Χ. και φόντο την ιστορία της πολιτικής προσφυγιάς της Τασκένδης, με στοιχεία που η ίδια γνωρίζει καλά από πρώτο χέρι αφού θείος της ήταν ο περίφημος γιατρός του ΔΣΕ Στέφανος Χουζούρης.

● «Οι “μάνες» που συνόδευσαν τα παιδιά στις Λαϊκές Δημοκρατίες της Ανατολικής Ευρώπης» από τον ιστορικό ερευνητή Γιώργο Γούσια.

● «Μνήμες που δεν χάθηκαν» Η μετακίνηση των 67 παιδιών της Λιθιάς Καστοριάς και η διασπορά τους στην Ουγγαρία και σε άλλες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης στη διάρκεια του ελληνικού εμφύλιου πολέμου 1946-’49» από τον Θεσσαλονικιό δάσκαλο Ηργη Δ. Αργύρη. Προσωπικές μαρτυρίες θα καταθέσουν οι Σοφία Ακριτίδου, Κλεονίκη Ζήση, Ελευθερία Πάσχου-Πούρου, που βρέθηκαν παιδιά στην Ουγγαρία.

Το απόγευμα της ίδιας ημέρας θα συνεχιστεί η σειρά των εισηγήσεων με θέμα:

● «Από τη ζωή στη γραφή», με ομιλητή τον συγγραφέα και φιλόλογο Γιάννη Ατζακά, ο οποίος ως παιδί βρέθηκε στις περιβόητες «παιδουπόλεις» της Φρειδερίκης και μια εποχή βίωσε κι ενσωμάτωσε την αντι-αριστερή προπαγάνδα που ασκούνταν καθημερινά, μέχρι τελικά να βρει τον δρόμο του και τις ρίζες του και να γίνει «Λαμπράκης». Την επώδυνη διαδρομή του την έχει καταγράψει στα βιβλία του που μαζί με τη ζωή του ήταν ό,τι ενέπνευσε τη σκηνοθέτρια Ελένη Αλεξανδράκη για την ταινία της «Θολός Βυθός» (2024), η οποία, μάλιστα, θα προβληθεί εκείνη τη βραδιά μετά τις εισηγήσεις. Αλλωστε και η ίδια η Αλεξανδράκη θα μιλήσει μετά τον Ατζακά γι’ αυτό ακριβώς το θέμα: «Θολός Βυθός: από τη λογοτεχνία στο σινεμά».

● Ο συνταξιούχος εκπαιδευτικός Θανάσης Γερμανίδης θα καταθέσει προσωπικές εμπειρίες, μιλώντας για «Τα ιδρύματα γυμνασιοπαίδων της βασίλισσας Φρειδερίκης μετά τις παιδουπόλεις».

● «Φιστικοβούτυρο και τσίχλες αμερικάνικες» είναι ο τίτλος της ομιλίας της συγγραφέα και μεταφράστριας Χρυσούλας Πατρώνου-Παπατέρπου.

Οι εκδηλώσεις θα κλείσουν την Κυριακή 31 Αυγούστου με την επίσκεψη στο Πάρκο Εθνικής Συμφιλίωσης και αργότερα τη συνάντηση χορευτικών συγκροτημάτων (συμπεριλαμβανομένης της ομάδας «Ελληνισμός» από τη Βουδαπέστη), στην πλατεία Ανω Νεστορίου.