Οι «Κυκλαδίτισσες» επιστρέφουν στον τόπο τους

Εξω στην πολύβουη Καλντέρα παρελαύνει ηχηρά η καλπάζουσα τουριστική ανάπτυξη. Τι καλά που άνθρωποι μπορούν να πηγαίνουν διακοπές στη χώρα που οι μισοί κάτοικοι δεν θα τα καταφέρουν και φέτος. Ομως είναι τύχη να βρίσκεσαι σε αυτό το νησί σε κάθε περίπτωση. Αν κατάγεσαι από αυτή τη χώρα, είναι η πλήρης συνειδητοποίηση της έννοιας «άυλη κληρονομιά» με μια ματιά: αρκεί να δεις τη θάλασσα καθώς το βλέμμα γκρεμίζεται από τα κοκκινοκαφετιά, απότομα, κατάξερα βουνά.

Και αν γυρίσει θα φτάσει στους ενοποιημένους πια οικισμούς και τα αμέτρητα καταλύματα με τις γαλάζιες νεροδεξαμενές εκεί όπου κάποτε ήταν κατάφυτες αυλές. Οταν έρχεται ο λογαριασμός του καφέ, διαπιστώνει βέβαια κανείς πόσο ακριβά πουλιέται αυτή η άυλη κληρονομιά στον υλιστικό πολιτισμό. Αλλά και η ματαιοδοξία ως στοιχείο καταναλωτικού εμπορεύματος στον πολιτισμό της εντυπωσιοθηρίας, στα κοινωνικά μέσα: είναι σοκαριστική η επαφή με τη μόδα της φωτογράφισης «ιπτάμενου φορέματος» αν και αναγνωρίζεις την επιχειρηματικότητα εκείνων που ανταποκρίθηκαν στην πανάκριβη ανάγκη των ινφλουένσερ να απαθανατίζονται στα πιο τουριστικά σημεία ενός παγκόσμια αγαπημένου προορισμού, κάτι που πράττουν όλοι οι επισκέπτες του χωρίς να γίνεται αντικείμενο εγχρήματης συναλλαγής. Ολοι ζουν τον μύθο τους σε αυτή τη χώρα.

«Γιατί είναι τόσο σημαντική η Σαντορίνη;», ρωτά ο διπλανός συνταξιδιώτης Μάικ, Αμερικανός που την επισκέπτεται για πρώτη φορά. «Για τον μοναδικό αρχαιολογικό της πλούτο και φυσικά το ηφαίστειο και την ομορφιά της. Εσύ γιατί την επέλεξες;», τον ρώτησα. «Μα γιατί είναι στους δημοφιλέστερους προορισμούς», απάντησε.

Ο λόγος που μας έφερε στο μυθικό νησί με μία από τις μεγαλύτερες ίσως πυκνότητες χώρων αρχαιολογικού και ιστορικού ενδιαφέροντος σε έναν τόπο, είναι τα εγκαίνια της έκθεσης «Κυκλαδίτισσες. Αγνωστες ιστορίες γυναικών των Κυκλάδων» στο ανακαινισμένο Ιστορικό Αρχαιολογικό Μουσείο στην καρδιά της Θήρας, την περασμένη Παρασκευή 20 Ιουνίου, το απόγευμα. Ακριβώς την ώρα που έκανε έναν σεισμό 4,6 της κλίμακας Ρίχτερ. Κάτι απολύτως συνηθισμένο, που όμως, ειδικά φέτος, ίσως κόστισε στην τουριστική κίνηση – για να την κάνει πιο υποφερτή.

Το κτίριο

Ο σεισμός άλλωστε είναι άμεσα συνυφασμένος και με την ίδια την ιστορία του μουσείου: το σχεδίασε ο οραματιστής αρχιτέκτονας Κωνσταντίνος Δεκαβάλας στην αυγή της δεκαετίας του ‘60, μετά τον μεγάλο σεισμό του 1956, συνθέτοντας με μαεστρία τον μοντερνισμό με την παραδοσιακή αρχιτεκτονική, παραδίδοντας ένα πρωτοποριακό κτίριο με ειδικούς πλάγιους φεγγίτες που χαρίζουν φυσικό φως στις αίθουσες και αποτρέποντας την έκθεση στον ήλιο. Είχε εξ αρχής αίθριο και ανοίγματα στην Καλντέρα και μοναδική θέα που έφτανε μέχρι τα γειτονικά νησιά και μετά την ανακαίνιση αντικαταστάθηκαν τα παράθυρα με τζάμια αμμοβολής για να περιορίζουν την οπτική όχληση της τουριστικοποίησης που το περιβάλλει σήμερα. Είναι για αυτόν τον λόγο που στη συνέντευξη Τύπου που προηγήθηκε των εγκαινίων τόσο οι δύο επιμελητές της έκθεσης, ο δρ Δημήτρης Αθανασούλης, διευθυντής της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, και ο επιστημονικός διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, δρ Παναγιώτης Ιωσήφ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Radboud της Ολλανδίας, όσο και η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, στάθηκαν στο επιστημονικό και κατασκευαστικό επίτευγμα στο οποίο συνεισέφερε και το ΕΜΠ για την κατασκευή της βάσης που στηρίζει την εμβληματική Κόρη της Θήρας, προστατεύοντάς την από ισχυρούς σεισμούς έως 8 Ρίχτερ.

Αλλωστε η Κόρη της Θήρας, που επιστρέφει πια στο μόνιμο σπίτι της, είναι από τα κυρίαρχα εκθέματα σε αυτή την έκθεση των 180 τεχνουργημάτων από όλες τις Κυκλάδες που προτού εγκαινιάσει το ανακαινισμένο μουσείο είχε φιλοξενηθεί στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης στην Αθήνα.

Η αρχαϊκή κόρη από ναξιακό μάρμαρο, ηλικίας 2.700 χρόνων και βάρους σχεδόν μισού τόνου που ανακαλύφθηκε το 2020 στο νεκροταφείο της αρχαίας πόλης στη νότιο Σελλάδα, αποτελεί ένα από τα λιγοστά σχεδόν ακέραια γλυπτά που σώζεται από την πρώιμη εποχή της μεγάλης ελληνικής πλαστικότητας σε λίθο. Στο νέο της σπίτι, συνομιλεί με τη μνημειακών διαστάσεων, μήκους σχεδόν 4 μέτρων, τοιχογραφία με τις συντοπίτισσές της πολύχρωμες «Γυναίκες στο Αδυτο» από το Ακρωτήρι της Σαντορίνης, δανεικές από το γειτονικό Μουσείο Προϊστορικής Θήρας. Ενα ξεχωριστό επίσης έκθεμα είναι το ελληνιστικό άγαλμα της Ελαφηβόλου Αρτέμιδος από τη Δήλο, το οποίο για πρώτη φορά παρουσιάζεται εκτός του νησιού.

Πολλαπλή είναι η σημασία αυτής της έκθεσης: είναι η πρώτη παν-κυκλαδική έκθεση που διοργανώθηκε ποτέ σε όλο τον κόσμο, ορισμένα από τα έργα δεν έχουν παρουσιαστεί ποτέ στο κοινό, τα περισσότερα από αυτά δεν έχουν ταξιδέψει ποτέ εκτός Κυκλάδων και εκτός του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, ενώ ειδικά τα τελευταία επιστρέφουν και παρουσιάζονται για πρώτη φορά στον τόπο τους, μέχρι τις 31 Οκτωβρίου που διαρκεί η έκθεση.

Πρόκειται επίσης για την πρώτη κοινή δράση του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων του υπουργείου Πολιτισμού, σε εφαρμογή του μνημονίου συνεργασίας που υπογράφτηκε πέρσι τον Μάιο με στόχο τη μελέτη, ανάδειξη και προβολή του κυκλαδικού πολιτισμού στην Ελλάδα και στο εξωτερικό και τη δημιουργία αφ’ ενός μιας ψηφιακής βάσης δεδομένων (corpus) με όλες τις κυκλαδικές αρχαιότητες ανά τον κόσμο, αλλά και αφ’ ετέρου ενός Κέντρου Μελέτης του Κυκλαδικού Πολιτισμού στη Νάξο.

Συνδιοργανωτής της έκθεσης και ο Δήμος Θήρας, που συνέβαλε κατά το ένα τρίτο στην κόστους 750.000 ευρώ ανακαίνιση του αρχαιολογικού μουσείου.

«This is a man’s world, Βut it would be nothing, nothing, without a woman or a girl»: είναι αυτός ο στίχος του Τζέιμς Μπράουν που εύστοχα χρησιμοποιούν οι επιμελητές της έκθεσης για να αφηγηθούν διαχρονικά την ιστορία, τη θέση και την εμπειρία της γυναίκας στις νησιωτικές κοινωνίες όπως τη μαρτυρούν τα τεκμήρια του παρελθόντος, σχεδόν πάντα όμως μέσα από τα μάτια των ανδρών της εποχής τους. Η γνωριμία με τις Κυκλαδίτισσες αναδεικνύει και άγνωστους ρόλους των γυναικών δίπλα στους γνωστούς, φωτίζει τις ανείπωτες ιστορίες τους στο πέρασμα των αιώνων, τις παρουσιάζει τόσο στον δημόσιο βίο όσο και στην ιδιωτική σφαίρα, στην κοινωνική, πολιτική, θρησκευτική και οικογενειακή ζωή. Εχοντας διανύσει ένα τεράστιο ταξίδι στον χρόνο, θεότητες και μητέρες, ιέρειες, εταίρες, έμποροι, μαχήτριες, διανοούμενες, θρηνωδοί, μάγισσες, μετανάστριες ταξιδιώτισσες στον χρόνο αποκτούν επιτέλους λόγο και μέσα από 12 ενότητες μας αφηγούνται τη σχέση τους με κάθε όψη της ζωής, αναδεικνύοντας τη συνεισφορά της: έρωτας, θάνατος, θρήνος, θρησκευτικά δρώμενα και διονυσιακές εορτές, βία και κοινωνικοί περιορισμοί. Οι αφηγήσεις τους αναβλύζουν μέσα από 180 μοναδικά αριστουργήματα από όλα σχεδόν τα μουσεία και τις αρχαιολογικές συλλογές των νησιών: Αμοργό, Ανδρο, Δήλο, Θήρα, Ιο, Κέα, Κύθνο, Μήλο, Μύκονο, Νάξο, Πάρο, Σέριφο, Σίκινο, Σίφνο, Σύρο, Τήνο και Φολέγανδρο. Εκτός από τα μαρμάρινα κυκλαδικά ειδώλια της πρωτοκυκλαδικής περιόδου του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, η έκθεση περιλαμβάνει 135 εκθέματα από τις συλλογές της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων αλλά και εκθέματα από το Μουσείο Κανελλοπούλου, το Επιγραφικό Μουσείο Αθηνών, την Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας και Σπηλαιολογίας, σημαντικά ιδρύματα και ιδιωτικές συλλογές.

Ειδώλια και μεγάλου μεγέθους γλυπτά, αγγεία, κοσμήματα, νομίσματα, επιτύμβιες στήλες και επιγραφές με νομικά κείμενα, τοιχογραφίες, ψηφιδωτά, χαρακτικά, χειρόγραφα και εικόνες που χρονολογούνται από τα προϊστορικά έως τα μεταβυζαντινά χρόνια ψιθυρίζουν κοινωνικές σχέσεις, ρόλους, συμβολή.

Την έκθεση της Σαντορίνης εμπλουτίζει ένα άγαλμα της Αφροδίτης Σανδαλίζουσας από το Αρχαιολογικό Μουσείο Θήρας, ενώ το θηραϊκό ταφικό μνημείο της Παρθενίκας με τα κτερίσματά του είναι σε άμεση οπτική επαφή με το πρωτότυπο μνημείο που βρίσκεται στο αίθριο του μουσείου.

Στη συνέντευξη Τύπου μίλησε για αυτή την ιστορική έκθεση η Σάντρα Μαρινοπούλου εκ μέρους του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, ενώ πήρε τον λόγο επίσης ο δήμαρχος Σαντορίνης, Νίκος Ζώρζος. Στους συνεπιμελητές της έκθεσης ανήκει και ο επίκουρος καθηγητής Προϊστορικής Αρχαιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, δρ Ιωάννης Φάππας. Ιδιαίτερης σημασίας ως επιστημονικό εργαλείο αναφοράς είναι και ο πολυσέλιδος δεύτερος κατάλογος των «Κυκλαδιτισσών», συγκεντρώνοντας για πρώτη φορά όχι μόνο την πλήρη φωτογράφηση των εκθεμάτων αλλά δημοσιεύοντας και την επιστημονική τεκμηρίωση από αρχαιολόγους για καθένα από αυτά.

Τη σύγχρονη προσέγγιση της ιστορικής έκθεσης προδίδουν και οι ενότητές της: Ισορροπώντας μεταξύ δύο φύλων. Η προέλευση του κόσμου. Θεές των Νήσων. Θηλυκά Αποτρόπαια. Στα Ιερά. Θεές της θάλασσας. Ταυτότητες γυναικών. Από την Οικουμένη στο Αρχιπέλαγος. Ερωτισμός. Βία. Ο θάνατος με τα δικά τους μάτια. Πρόσωπα.

►ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: «Κυκλαδίτισσες: Αγνωστες ιστορίες γυναικών των Κυκλάδων». Aρχαιολογικό Μουσείο Θήρας, μέχρι 31 Οκτωβρίου. Τρίτη-Παρασκευή, Κυριακή: 8.30-15.30. Σάββατο: 9.00-21.00. Τιμή εισόδου: 10 ευρώ.