«Για να πετύχουμε το δυνατό, πρέπει να απαιτήσουμε ό,τι μοιάζει αδύνατο»

Ενώ τα βλέμματα του πλανήτη στρέφονται στο Παρίσι, που πυρετωδώς ετοιμάζεται για τους Ολυμπιακούς Αγώνες, ένας φημισμένος Γερμανός εννοιολογικός καλλιτέχνης, ο Ολαφ Νικολάι, μας καλεί να στρέψουμε το βλέμμα μας στο Παναθηναϊκό Στάδιο. Εκεί όπου έγιναν οι πρώτοι σύγχρονοι Ολυμπιακοί Αγώνες το 1896 έστησε τη νέα εικαστική εγκατάστασή του με μεταλλικές κατασκευές και μεγάλες φωτογραφίες που τράβηξε πριν από δύο χρόνια στην Αρχαία Ολυμπία χρησιμοποιώντας έναν παραβολικό καθρέφτη: τον ίδιο καθρέφτη που χρησιμοποιείται για να ανάψει η ολυμπιακή δάδα με τις ακτίνες του ήλιου.

Πρόκειται για την εικαστική εγκατάσταση «Ποτέ δεν σε κοιτάζω από τη θέση από την οποία με βλέπεις εσύ» που έφερε στην Αθήνα το καλλιτεχνικό κέντρο Tavros και ο διεθνής καλλιτέχνης, με συμμετοχές στην Documenta του Κάσελ και στη Μπιενάλε Βενετίας, μέσα από τις φωτογραφίες του, με τις «αιωρούμενες παραμορφώσεις» του τοπίου και τον ιστορικού χώρου της Ολυμπίας, μας καλεί να κοιτάξουμε στον παραμορφωτικό καθρέφτη των Ολυμπιακών Αγώνων.

Οπως επισημαίνει η ιστορικός τέχνης Μαρία-Θάλεια Καρρά στο επιμελητικό της κείμενο: «Εν όψει των 33ων Ολυμπιακών Αγώνων στο Παρίσι, η επιτόπια αυτή εγκατάσταση που συνδιαλέγεται με το Στάδιο, διερευνά την περίπλοκη ιστορία των σύγχρονων Αγώνων σε σχέση με την αρχαία έκδοσή τους, τον ρόλο που διαδραματίζουν στην οικοδόμηση της εθνικής ταυτότητας της σύγχρονης Ελλάδας, καθώς και τον πολιτικό και κοινωνικό ρόλο που αντικατοπτρίζουν. Οι Αγώνες είναι μια ηχώ της εποχής τους, όπως και εμείς». Λίγο πριν έρθει στην Αθήνα, ρωτήσαμε τον Ολαφ Νικολάι:

● Ποια ήταν σπίθα που άναψε τη δημιουργία αυτού του έργου;

Πριν από αρκετά χρόνια, έπειτα από μια ξενάγηση μαζί με τους μαθητές μου στην Αρχαία Ολυμπία ο υπεύθυνος της αρχαιολογικής ανασκαφής ανέφερε κάπως κρυπτικά στο τέλος ότι εκεί -σε ένα μικρό υπόστεγο- υπήρχε πάντα «Ο» καθρέφτης, αλλά δεν ήταν εκεί τώρα. Το κάτοπτρο με το οποίο ανάβει η Ολυμπιακή Φλόγα. Οταν ρώτησα γιατί αυτοί, οι αρχαιολόγοι, είχαν κρατήσει αυτόν τον καθρέφτη, μου απάντησε λακωνικά: «Επειδή εμείς εφεύραμε αυτή την τελετή». Αυτό μου κέντρισε το ενδιαφέρον, διάβασα και ερεύνησα – και μετά διασταυρώθηκα με τις μάλλον περίπλοκες συνδέσεις που οδήγησαν στην τελετουργική Αφή της Φλόγας, που ακολουθείται από μια λαμπαδηδρομία, η οποία είναι πλέον αναπόσπαστο κομμάτι των Ολυμπιακών Αγώνων, ενώ έγινε για πρώτη φορά στους Αγώνες του Βερολίνου το 1936. Ετσι, αποφάσισα να δουλέψω φωτογραφικά με το αρχικό κάτοπτρο στην Ολυμπία – και ύστερα από περισσότερα από πέντε χρόνια, χάρη στη βοήθεια πολλών φίλων, τα κατάφερα.

● Παρατηρώντας τις φωτογραφίες σας, τι επιδιώκετε να δει, να εισπράξει ο κόσμος που περνάει από το Καλλιμάρμαρο;

Οι αναμορφικές εικόνες αυτού του καθρέφτη είναι οπτικά συναρπαστικές και ταυτόχρονα ερεθιστικές. Και επομένως μια «κατοπτρική εικόνα» των περίπλοκων πλαισίων που συνδέονται με αυτό το τελετουργικό της Αφής της Φλόγας – από ιδεολογικά επηρεασμένα σκηνικά έως ευσεβείς πόθους και μυθοπλασίες για ένα «ιδανικό» παρελθόν καθώς και πολύ απτά οικονομικά συμφέροντα. Με πολύ άμεσο τρόπο, αυτές οι εικόνες κάνουν τον θεατή να νιώθει ότι η αντίληψη του «κάτι» εξαρτάται ουσιαστικά από το πώς σχετίζονται τα πράγματα μεταξύ τους, ποιες οπτικές συναντώνται. Αυτό αποτυπώνεται ποιητικά και στον τίτλο της εγκατάστασης, «Ποτέ δεν σε κοιτάζω από τη θέση από την οποία με βλέπεις εσύ».

● Επιλέξατε το Παναθηναϊκό Στάδιο για την έκθεση γιατί εκεί έγινε η αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων; Αναβίωση καθοριστική, όχι μόνο για το ολυμπιακό πνεύμα, αλλά και για την οικοδόμηση της εθνικής ταυτότητας της σύγχρονης Ελλάδας;

Θα σταθώ στην έννοια της τελετουργίας, η οποία εισήχθη το 1936 και σχετίζεται στενά με την ιδέα μιας ανα-κατασκευής που είχε σκοπό να προκαλέσει και να μεταδώσει μια πολύ συγκεκριμένη εικόνα του «παρελθόντος» και των «αξιών» του για το παρόν. Με άλλα λόγια, μια ανα-κατασκευή, μια ανα-θέσπιση που έχει σκοπό να διαμορφώσει το μέλλον. Αυτό το ιδεολογικό μοτίβο μπορεί να βρεθεί και στην αντίληψη του Κουμπερτέν για τους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες, καθώς και στη διεκδίκηση «ταυτοτήτων» που πρέπει να φυλαχθούν. Είναι σημαντικό για μένα να έχω υπόψη μου ότι πρόκειται για υποθέσεις, κατασκευές που βασίζονται σε διάφορους λόγους. Γιατί αυτό σημαίνει επίσης ότι μπορούμε να σχετιστούμε ενεργά μαζί τους.

● Το πνεύμα των αρχαίων Αγώνων αντανακλάται στο σήμερα στον παραβολικό καθρέφτη σας και το αντίστροφο; Ποιες είναι οι σκέψεις σας για τους σύγχρονους Αγώνες σε σχέση με αυτούς της αρχαιότητας;

Η τελετή του 1936 υποστηρίχθηκε οικονομικά από διάφορες γερμανικές εταιρείες. Μια από αυτές ήταν η εταιρεία Krupp. Η λαμπαδηδρομία όχι μόνο οδήγησε στο στάδιο του Βερολίνου, αλλά και στην Krupp. Εκεί άναψαν ένα χαλύβδινο καμίνι με την Ολυμπιακή Φλόγα και το γιόρτασαν με αναμνηστική πλακέτα. Τα οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα χαρακτηρίζουν τον αθλητισμό, και όμως υπάρχει η γοητεία και η ουτοπία ενός παιχνιδιάρικου αγώνα στον οποίο οι αντίπαλοι αγωνίζονται με σοβαρότητα και σεβασμό ο ένας για τον άλλον. Μια φράση είναι σημαντική για μένα, ακόμα κι αν φαίνεται αφελής: Για να πετύχουμε το δυνατό, πρέπει να απαιτήσουμε το φαινομενικά αδύνατο. Θα μπορούσε να είναι και ένα σλόγκαν της Nike, σωστά;

♦ Πληροφορίες: Oλαφ Νικολάι, «Ποτέ δεν σε κοιτάζω από τη θέση από την οποία με βλέπεις εσύ». Καλλιμάρμαρο, έως 7 Ιουλίου. Μια συνεργασία μεταξύ των Galerie EIGEN + ART Leipzig/Berlin, Stiftung Federkiel και TAVROS/ www.tavros.space. Αρχιτεκτονικός σύμβουλος: Εβίτα Φανού. Παραγωγή: Μαρία-Θάλεια Καρρά, Μαντώ Ψαρέλλη.