«Να ανοίξει το ΕΜΣΤ περισσότερο τις πόρτες του στους Ελληνες καλλιτέχνες»

Μια ενδιαφέρουσα και σημαντική ομαδική έκθεση στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ) μας οδηγεί στα μονοπάτια της Ιστορίας… Μέσα από την έκθεση «Θεωρήματα 2: Περί Ιστορίας» μάς δίνεται η ευκαιρία να κοιτάξουμε προς το παρελθόν και να συναισθανθούμε τον Χέρμπερτ Ριντ, ο οποίος στην εισαγωγή του βιβλίου του «Η Ιστορία της Σύγχρονης Ζωγραφικής» δανείζεται τα λόγια του φιλόσοφου Γ.Ρ. Κόλινγουντ:

«Εάν υπάρχει ένας νόμος για την Ιστορία της Τέχνης στο σύνολό της (όπως και για την προσωπική ζωή του κάθε καλλιτέχνη), αυτός είναι όχι ο νόμος της προόδου αλλά ο νόμος της οπισθοδρόμησης». Η ιδέα της έκθεσης ανήκει στη γενική γραμματέα της AICA Hellas, ιστορικό Τέχνης και επιμελήτρια εκθέσεων, Μπία Παπαδοπούλου, η οποία και μας ξεναγεί.

●Τι πραγματεύεται η έκθεση;

Η έκθεση, που γίνεται με την υποστήριξη του ΥΠΠΟΑ, πραγματεύεται την Ιστορία, την καταγραφή, πρόσληψη και ερμηνεία της καθώς και τη μετάδοσή της από γενιά σε γενιά. Το θέμα είναι ευρύ, όπως συνήθως γίνεται με τις μεγάλες εκθέσεις, προκειμένου να μην περιορίζονται εννοιολογικά οι δημιουργοί στο ιδεολογικό πλαίσιο ενός «κλειστού» σκεπτικού. Στόχος είναι η συνύπαρξη διαφορετικών προσεγγίσεων και απόψεων, προάγοντας την ελευθερία της καλλιτεχνικής έκφρασης και προβάλλοντας πτυχές της επίσημης αλλά και της ανεπίσημης Ιστορίας.

Αρκετά έργα σχολιάζουν ιστορικά γεγονότα του τόπου από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα· πολλά αναφέρονται σε διεθνή γεγονότα· άλλα οικειοποιούνται αριστουργήματα του παρελθόντος από την ίδια την Τέχνη, το θέατρο, την ποίηση, τη μουσική για να διατυπώσουν ένα κοινωνικό ή και πολιτικό σχόλιο για το παρόν. Ολα τα έργα της έκθεσης –εγκαταστάσεις, κατασκευές, γλυπτά, έργα ζωγραφικής, σχέδια, βίντεο, αρχειακές φωτογραφίες, artists books– συνδέονται με ένα κοινό νήμα. Το παλίμψηστο του χρόνου: παρελθόν, παρόν και μέλλον.

Ο Θουκυδίδης, τον οποίον διάβαζα –σε μετάφραση Ελευθερίου Βενιζέλου– όταν υλοποιούσαμε αυτή την έκθεση, αναφέρει στο πρώτο βιβλίο της Ιστορίας του για τον Πελοποννησιακό Πόλεμο την πολύ φιλοσοφημένη ιδέα ότι η γνώση του παρελθόντος λειτουργεί ως αρωγός για το μέλλον. Αυτή η σκέψη του Θουκυδίδη διατρέχει τη συγκεκριμένη έκθεση, τα έργα της οποίας είναι νοηματικά πολυεπίπεδα, ενεργοποιώντας έτσι, πέρα από την όραση, και τον νου των θεατών.

● Πώς γεννήθηκε η ιδέα της έκθεσης;

Η ιδέα γεννήθηκε όταν ετοίμαζα μια ομιλία για το Διεθνές Συνέδριο Περιπατητικής Τέχνης στις Πρέσπες που διοργάνωσε το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας το 2019 με την πρωτοβουλία του Γιάννη Ζιώγα. Η AICA Hellas ήταν συνεργαζόμενο μέλος μαζί με ελληνικά και ξένα πανεπιστήμια σε αυτό το εγχείρημα. Το συνέδριο εστιαζόταν σε μια καινούργια τάση της σύγχρονης τέχνης διεθνώς, ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, που ενσωματώνει την ιδέα του περιπάτου ως μέσου καλλιτεχνικής έκφρασης και στοχασμού. Η Ελένη Τζιρτζιλάκη –η μόνη από τον ελληνικό καλλιτεχνικό χώρο που δηλώνει ότι γι’ αυτήν ο ίδιος ο περίπατος είναι τέχνη– αποτελούσε μέρος της ομιλίας μου· είναι μια από τους τρεις καλλιτέχνες που προτείνω ως επιμελήτρια στην έκθεση «Θεωρήματα 2: Περί Ιστορίας». Η Τζιρτζιλάκη με μάγεψε με την πρωτοτυπία της προσέγγισής της προς το καυτό θέμα του ελληνικού εμφυλίου πολέμου και του επαναστατικού ρόλου της γυναίκας σε αυτόν. Ημουν απολύτως εμβυθισμένη σε αυτές τις τραγικές στιγμές της εμφύλιας διαμάχης όταν συνέλαβα την ευρύτερη ιδέα να σχολιάσουν Ελληνες καλλιτέχνες την Ιστορία της ανθρωπότητας σε μια περίοδο ταχύτατων και απρόβλεπτων γεωπολιτικών ανακατατάξεων. Εθεσα το θέμα ως πρόταση στο Δ.Σ. της AICA Hellas και έγινε ομόφωνα αποδεκτό.

● Ποιος είναι ο ρόλος της ΑΙCA Hellas;

Η ΑΙCA Hellas είναι το ελληνικό τμήμα του διεθνούς σωματείου Association Internationale des Critiques d’Art, που εδρεύει στο Παρίσι και τελεί υπό την αιγίδα της UNESCO. Το ελληνικό σωματείο ιδρύθηκε από κορυφαίες προσωπικότητες, όπως ο ποιητής Οδυσσέας Ελύτης και ο αρχαιολόγος Μανόλης Ανδρόνικος, μεταξύ πολλών άλλων. Οι σκοποί της ΑΙCA Hellas, εναρμονισμένοι με τους σκοπούς της διεθνούς ΑΙCA, αφορούν την προώθηση και ανάπτυξη της κριτικής και της ιστορίας της τέχνης και κατ΄ επέκταση του εικαστικού χώρου γενικότερα.

Ουσιαστικά, η ΑΙCA Hellas εκπροσωπεί το σύγχρονο πολιτιστικό προφίλ της Ελλάδας. Η ιδέα για τον θεσμό «Θεωρήματα» ανήκει στον πρόεδρο μας, Εμμανουήλ Μαυρομμάτη, και είναι αλήθεια ότι είμαστε πολλοί που πιστεύουμε ολόψυχα στο όραμά του περί συλλογικής συνεργασίας των μελών της ΑΙCA Hellas κάθε δύο χρόνια για τη δυναμική προώθηση της σύγχρονης ελληνικής τέχνης. Γι’ αυτό τον λόγο κάναμε το παν για να πραγματοποιηθεί ξανά η έκθεση «Θεωρήματα» -η πρώτη έγινε στο ΕΜΣΤ το 2018- έστω και υπό τις δύσκολες υγειονομικές συνθήκες της πανδημίας.

● Πόσοι επιμελητές και πόσοι καλλιτέχνες λαμβάνουν μέρος; Υπάρχει ανοιχτός διάλογος μεταξύ τους;

Η συμμετοχή φέτος είναι αυξημένη, από 18 επιμελητές στα πρώτα «Θεωρήματα», σε 25 στα δεύτερα, τώρα. Ακολουθείται η ίδια γραμμή με την προπέρσινη, προτείνει δηλαδή κάθε επιμελητής από 1 έως 3 καλλιτέχνες. Συνολικά εκτίθενται έργα 56 καλλιτεχνών. Δεν είναι μέρος του σκεπτικού μας να αναπαράγουμε μίνι ομαδικές εκθέσεις των εκάστοτε επιμελητών, πράγμα που ούτως ή άλλως θα ήταν ανέφικτο λόγω των ειδικών προδιαγραφών κάποιων έργων. Στόχος μας ήταν και είναι ο γόνιμος διάλογος που αναπτύσσεται μεταξύ των έργων διαφορετικών καλλιτεχνών και επιμελητών, όπως επίσης η καλλιέργεια μιας συλλογικής επιμελητικής συνείδησης. Η Ιστορία μάς έχει άλλωστε διδάξει ότι μόνο ενωμένοι μπορούμε να κάνουμε θαύματα.

● Πώς βλέπετε ως προβολή στον χρόνο τη λειτουργία του ΕΜΣΤ;

Τον ρόλο του ΕΜΣΤ θα τον προγραμματίσει η επόμενη διεύθυνση όταν αυτή οριστεί. Μπορώ να καταθέσω όμως την προσωπική μου άποψη. Νομίζω ότι το ΕΜΣΤ πρέπει να ανοίξει περισσότερο τις πόρτες του προς τους Ελληνες καλλιτέχνες. Είναι υποχρέωσή μας να μελετήσουμε την Ιστορία του τόπου μας. Είναι επίσης πολύ σημαντικό να νιώσουν οι Ελληνες καλλιτέχνες το ΕΜΣΤ σαν δικό τους μουσείο και να αγκαλιάσουν τις προσπάθειές του.

Η μεγάλη επισκεψιμότητα της έκθεσης «Η τέχνη της αμφισβήτησης: Τα χρόνια του ’70 στην Ελλάδα» που επιμελήθηκα, υπό την διεύθυνση της ιδρυτικής διευθύντριας του ΕΜΣΤ, Αννας Καφέτση, στο Μέγαρο Μουσικής το 2005-2006, νομίζω ότι αποδεικνύει ότι το κοινό ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για την Ιστορία του τόπου, όπως και για τη λειτουργία της τέχνης ως εναλλακτικού εκπαιδευτικού εργαλείου. Να αναφέρω επίσης ότι τότε επισκέφτηκαν την έκθεση σχολεία από όλη την Ελλάδα· είχε όμως η έκθεση και μεγάλη διάρκεια, όπως είναι πρέπον για έκθεση μουσείου. Αντίθετα, η τρέχουσα έκθεση που αποτελεί υπερπαραγωγή διαρκεί μόνο ένα μήνα παρότι λειτουργεί εν μέσω συνθηκών πανδημίας. Ας εκφράσω εδώ την επιθυμία και την ευχή να παραταθεί η διάρκειά της προκειμένου να δικαιωθεί η υπεράνθρωπη προσπάθεια όλων των συντελεστών της και να μπορέσει να τη δει περισσότερος κόσμος. Γιατί το αξίζει.

? INFO: ΕΜΣΤ, Λεωφ. Καλλιρρόης & Αμβρ. Φραντζή, Αίθουσα Περιοδικών Εκθέσεων (-1). Διάρκεια έκθεσης μέχρι 1 Νοεμβρίου. Ωρες λειτουργίας: Τρίτη – Κυριακή 11.00 -19.00, κάθε Πέμπτη έως τις 22.00. Γενική είσοδος: κανονικό 8 ευρώ, μειωμένο/ομαδικό 4 ευρώ.

Οι θεωρητικοί με τους καλλιτέχνες που συμμετέχουν

● Αλέξανδρος M. Pfaff σε πρόταση της Μαρίας Α. Αγγελή

● Βίκυ Τσαλαματά, Αντώνης Χουδαλάκης σε πρόταση της Διονυσίας Γιακουμή

● Μαρίνα Γιώτη, Αριστείδης Λάππας, Θανάσης Χονδρός – Αλεξάνδρα Κατσιάνη σε πρόταση της Σωζήτας Γκουντούνα

● Κλίτσα Αντωνίου, Γιούλα Χατζηγεωργίου σε πρόταση του Αντώνη Δανού

● Αναστάσης Στρατάκης σε πρόταση της Χάριτος Κανελλοπούλου

● Γιώργος Λαζόγκας, Φωτεινή Πούλια, Αγγελος Σκούρτης σε πρόταση της Αρτεμις Καρδουλάκη

● Μάριος Σπηλιόπουλος, Τάσσος Τριανταφύλλου, Ερση Χατζηαργυρού σε πρόταση της Βάσιας Καρκαγιάννη-Καραμπελιά

● Αννίτα Αργυροηλιοπούλου, Ειρήνη Διάδου σε πρόταση της Λένας Κοκκίνη

● Μαρία Ανδρομάχη Χατζηνικολάου σε πρόταση της Μάγδας Κουμπαρέλου

● Μαίρη Χρηστέα σε πρόταση του Τάσσου Κουτσουρή

● Φίλιππος Βασιλείου σε πρόταση του Χριστόφορου Μαρίνου

● Ερση Βενετσάνου, Κώστας Βρούβας, Εύη Κυρμακίδου σε πρόταση του Εμμανουήλ Μαυρομμάτη

● Νίκος Γιαβρόπουλος, Κωστής σε πρόταση του Κωνσταντίνου Μπάσιου

● Georgia Kotretsos & Πάνος Τσαγκάρης σε πρόταση Μαρίας Νικολακοπούλου

● Ελένη Λύρα, Eυσεβία Μιχαηλίδου, Δημήτρης Σκουρογιάννης σε πρόταση του Στρατή Πανταζή

● Ελένη Τζιρτζιλάκη, Γιώργος Τσεριώνης, Γιώργος Χαρβαλιάς σε πρόταση της Μπίας Παπαδοπούλου

● Δημήτρης Αληθεινός, Αγγελος Αντωνόπουλος, Γιώργος Τσακίρης σε πρόταση του Μιλτιάδη M. Παπανικολάου

● Δημήτρης Ζουρούδης, Κύριλλος Σαρρής σε πρόταση της Νίκης Παπασπύρου

● Αλέξανδρος Γεωργίου, Πελαγία Κυριαζή σε πρόταση του Σπύρου Πετριτάκη

● Γεωργία Σαγρή, Ελίζα Σόρογκα, Φίλιππος Τσιτσόπουλος σε πρόταση του Κωνσταντίνου B. Πρώιμου

● Τάκης Ζερδεβάς, Κωνσταντίνος Μάσσος,΄Εφη Φουρίκη σε πρόταση της Αθηνάς Σχινά

● Παντελής Λαζαρίδης, Ερατώ Ταγαρίδη, Πάρις Χαβιάρας σε πρόταση της Φαίης Τζανετουλάκου

● Γεωργία Δαμοπούλου, Νίκος Παπαδημητρίου, Ηλίας Παπαηλιάκης σε πρόταση της Λίνας Τσίκουτα

● Oμάδα Μάκη Φάρου – Ζωής Πυρίνη σε πρόταση της Αννας Χατζηγιαννάκη

● Κώστας Τσώλης σε πρόταση του Κώστα Χριστόπουλου