Δυο έργα από το χθες, που όμως μοιάζουν να έρχονται από το… μέλλον, επιλέχθηκαν για να τιμηθούν τα 50 χρόνια από τον θάνατο του Δημήτρη Πικιώνη, του δημιουργού, που μαζί με τον Αρη Κωνσταντινίδη, θεμελίωσαν τη «γενιά του ’30» και άλλαξαν σελίδα για την ελληνική αρχιτεκτονική.
Ο Γιώργος Καμίνης, από την πλευρά του Δήμου Αθηναίων και η αρχιτέκτων Αγνή Πικιώνη, πρόεδρος της αστικής μη κερδοσκοπικής εταιρείας που φέρει το όνομα του πατέρα της, υπέγραψαν συμφωνία συνεργασίας με στόχο μέσα στην επόμενη χρονιά να γίνουν εργασίες αποκατάστασης της αριστοτεχνικής διαμόρφωσης του λόφου Φιλοπάππου και του κτιριακού συγκροτήματος στους πρόποδες του Λυκαβηττού που στεγάζει το 14ο Δημοτικό.
Εδώ σταματούν τα «καλά νέα» και αρχίζουν τα «ναι μεν, αλλά…», καθώς οι αρμόδιες υπηρεσίες του δήμου δεν ήταν σε θέση να μας δώσουν περισσότερες πληροφορίες, ούτε χρονοδιάγραμμα. Το πιο ανησυχητικό, όμως, είναι ότι οι δύο αυτές παρεμβάσεις, πρωτοπόρες στο είδος της η καθεμιά, έχουν αφεθεί στη φθορά του χρόνου και δεν φαίνεται να βρίσκονται στην ατζέντα των υπουργείων Πολιτισμού και Παιδείας.
Η διαμόρφωση του χώρου γύρω από το βυζαντινό εκκλησάκι του Λουμπαρδιάρη αποτέλεσε το δείγμα αρχιτεκτονικής τοπίου στη χώρα μας και δεν είναι τυχαίο ότι το 1996 χαρακτηρίστηκε από την UNESCO μνημείο της σύγχρονης αρχιτεκτονικής με παγκόσμια σημασία, ενώ θεωρείται το πιο εμβληματικό έργο του Δημήτρη Πικιώνη.
Είναι έργο της περιόδου 1954-57, που συνδέεται με την πρώτη απόπειρα τουριστικής ανάπτυξης της χώρας, μέσω του τότε νεοσύστατου ΕΟΤ και των πρωτοπόρων δημιουργών που κατάφερε να επιστρατεύσει για την ανάδειξη της ομορφιάς και της ιστορίας της Ελλάδας. Εχει περάσει λίγο στα… ψιλά, αλλά ήταν η πρώτη πεζοδρόμηση στην πρωτεύουσα και μάλιστα ήταν χειροποίητη.
Ο ίδιος ο Πικιώνης σάρωνε όλο το κέντρο και επέλεγε παραπεταμένα θραύσματα από τα νεοκλασικά που υπέκυπταν στη «γοητεία» της αντιπαροχής για να οριοθετήσει τα μονοπάτια του λόφου. Κατάφερε να «παντρέψει» ανθέμια και φουρούσια από γκρεμισμένα αρχοντικά, κεραμίδια από τυπικά αθηναϊκά διώροφα και αρχαϊκά αγγεία, δημιουργώντας ένα «κέντημα» πάνω στο έδαφος που παραπέμπει στο Βυζάντιο αλλά θυμίζει και τον ιαπωνικό μινιμαλισμό. Ηταν ο πρώτος που τόλμησε να φυτέψει ελιές, κυπαρίσσια, μυρτιές και δάφνες Απόλλωνα στην έκταση των 80 στρεμμάτων που περιβάλλει το εκκλησάκι.
Δίπλα του στέκεται με σεβασμό το «Αναπαυτήριο», το λιτό κτίριο με τους ημιϋπαίθριους χώρους που σχεδίασε εξαρχής ο Δημήτρης Πικιώνης, για να στέκονται λίγο οι επισκέπτες και να απολαμβάνουν την μοναδική θέα προς τον Ιερό Βράχο.
Οι άκομψες, μεταγενέστερες επεμβάσεις συμπληρώνουν την εικόνα της εγκατάλειψης που το συνοδεύει εδώ και μια δεκαετία. Κακοποιημένες, σε αρκετά σημεία και οι συνθέσεις των μονοπατιών, αφού ενώθηκαν από χρόνια πολλές φωνές για να τα διασώσουν από τις λιμουζίνες των «γκλάμουρους» γάμων…
Το σχολείο στα Πευκάκια είναι παλιότερο, αλλά έχει πολλαπλή αξία. Εργο του 1932 συνδέεται με μια άλλη δημιουργική σελίδα της νεότερης ιστορίας, αφού κατασκευάστηκε στο πλαίσιο του φιλόδοξου προγράμματος του τότε υπουργού Παιδείας Γεωργίου Παπανδρέου που περιλάμβανε 3.000 σχολικές μονάδες σε όλη τη χώρα. Σηματοδοτούν, όμως, το οριστικό πέρασμα του Δημήτρη Πικιώνη στον μοντερνισμό.
Το σχολείο αναπτύσσεται σε ένα οικόπεδο με μεγάλες υψομετρικές διαφορές, που αξιοποιήθηκαν για την υποδειγματική διάταξη των χώρων και δημιούργησαν ένα κτιριακό σύνολο που συμπληρώνει μοναδικά το «κάδρο» του λόφου του Λυκαβηττού. Στο υψηλότερο σημείο, προς την οδό Σίνα, που είναι η είσοδος διαμορφώθηκαν οι κοινόχρηστοι χώροι και τα γραφεία των διδασκόντων, που καταλαμβάνουν δύο ορόφους.
Οι χώροι διδασκαλίας βρίσκονται σε δύο μονώροφες πτέρυγες που ακολουθούν την κλίση του φυσικού εδάφους και αυτή η ευρηματική επιλογή τους εξασφαλίζει ένα μοναδικό προνόμιο: κάθε αίθουσα έχει μπροστά της δικής της αυλή που επιτρέπει τη μεταφορά της διδασκαλίας στην ύπαιθρο. Οι επιλογές αυτές του εξασφάλισαν περίοπτη θέση ανάμεσα στα 100 σημαντικότερα αρχιτεκτονικά έργα του 20ού αιώνα στη χώρα μας και δεν βρίσκεται τυχαία στη διδακτέα ύλη των καλύτερων σχολών σε παγκόσμια κλίμακα.
Οι διακρίσεις αυτές δεν στάθηκαν ικανές να προστατεύσουν το κτίριο. Το 2013 ήταν ένα θύμα των περικοπών στην παιδεία και χρειάστηκε να κινητοποιηθούν οι φωτισμένοι δάσκαλοι του 14ου Δημοτικού και σημαντικοί αρχιτέκτονες για να γίνουν κάποιες σωστικές παρεμβάσεις που δεν επαρκούν όμως.
Είναι δύο από τα σημαντικά έργα του ακαδημαϊκού και καθηγητή του Πολυτεχνείου Δημήτρη Πικιώνη (1887-1968), τα οποία όμως παραμένουν άγνωστα στο ευρύ κοινό.
