Κονιόρδου: «Έχουμε απελπιστικά ανάγκη τις φωνές των καλλιτεχνών»

«Σήμερα, περισσότερο παρά ποτέ άλλοτε, έχουμε απελπιστικά ανάγκη τις φωνές των καλλιτεχνών, των ανεξάρτητων υπηρετών της τέχνης». Αυτό ανέφερε, μεταξύ άλλων, η υπουργός Πολιτισμού Λυδία Κονιόρδου, από το πάνελ της συνέντευξης Τύπου για την έκθεση Documenta 14, που εγκαινιάζεται το προσεχές Σάββατο. 

Η κ. Κονιόρδου υπογράμμισε πως στη χώρα μας «οι καλλιτέχνες, παρά την κρίση ή ακριβώς εξαιτίας της, ύψωσαν τη φωνή τους για τις θλιβερές συνέπειες των μέτρων λιτότητας που μας επηρέασαν όλους ταράζοντάς μας… Και με κάθε δυνατό τρόπο, σε κάθε τόπο, με οποιοδήποτε δυνατό μέσο και με ελάχιστη οικονομική βοήθεια εξέφρασαν τις ιδέες, τα ερωτήματα, τους προβληματισμούς που μας απασχολούν ως κοινωνία που αντιμετωπίζει μια τόσο μεγάλη πρόκληση. (…) Αυτό είναι το κλίμα και το πνεύμα μέσα στο οποίο αναπτύχθηκε η documenta 14».

Ολόκληρη η ομιλία της υπουργού: 

Χαίρομαι που συμμετέχω σε αυτό το πάνελ για να εκπροσωπήσω το Υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας, αλλά και με την ιδιότητα της καλλιτέχνιδας, που εδώ και σαράντα χρόνια έχει αφιερωθεί στο θέατρο.

Θα ήθελα να μοιραστώ μαζί σας τις σκέψεις και τα ερωτήματα που γεννήθηκαν μέσα μου, καθώς περιπλανιόμουν στους διάφορους χώρους διεξαγωγής της documenta14 στην Αθήνα: στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, σε άλλα μουσεία, καθώς και σε χώρους μνήμης της πόλης μας. Μου έφεραν στο νου το στίχο του Bob Dylan The Times They Are a-Changin’ (“οι καιροί αλλάζουν”).

Και πραγματικά μεταβάλλονται τρομερά, πολύ γρήγορα, και με έναν ρυθμό που συχνά δυσκολευόμαστε να παρακολουθήσουμε.

Οι καιροί θέτουν ζωτικά ερωτήματα και διλήμματα: σε παγκόσμια κλίμακα και όχι μόνο εντός των συνόρων ενός κράτους ή εντός των τειχών μιας πόλης, όπως η Αθήνα κατά τον 5ο π.Χ. αιώνα , τη στιγμή που η ανθρωπότητα έκανε άλματα προς το μέλλον. Ένα μέλλον άγνωστο στους τότε Αθηναίους πολίτες, όπως είναι άγνωστο και για εμάς σήμερα. Ωστόσο, αυτό το τολμηρό άλμα προκάλεσε μια Μεγάλη Έκρηξη του Πνεύματος, ένα Big Bang που εκδηλώθηκε με ατέλειωτες εκφάνσεις, και με θεσμούς που διαμόρφωσαν τον Δυτικό πολιτισμό όπως τον γνωρίζουμε σήμερα.

Δεν ήταν μια περίοδος ήρεμης και γαλήνιας περισυλλογής εκείνη. Ήταν μια περίοδος αβεβαιότητας, φόβου, ανελέητης σύγκρουσης απόψεων που κατέληξε σε έναν πόλεμο με τις καταστροφικές του συνέπειες, τον λιμό. Ακόμα κι έτσι όμως, οι ποιητές, οι καλλιτέχνες, οι φιλόσοφοι κρατούσαν ζωντανό τον διάλογο, υπογράμμιζαν τα διλήμματα, αφύπνιζαν τη συνείδηση του πολίτη, λειτουργούσαν ως συλλογική οντότητα, ως κοινωνία, εξαρτώμενη πλέον από τις ατομικές αποφάσεις.

Σήμερα αντιμετωπίζουμε αντίστοιχα κρίσιμα ερωτήματα και διλήμματα.

Προς τα πού κατευθυνόμαστε με τέτοια ταχύτητα; Άραγε αυτό που εγκαταλείπουμε πίσω μας πρέπει να το αφήσουμε για πάντα; Ποια είναι η σχέση μας με το παρελθόν μας και με την κοινή πολιτισμική κληρονομιά μας, σήμερα που κατευθυνόμαστε προς ένα άγνωστο και αβέβαιο μέλλον; Ποια είναι η σχέση με τη μοίρα μας και πώς αυτοπροσδιοριζόμαστε;  Άραγε το πεπρωμένο μας παίρνει μορφή από αποφάσεις που έχουν ληφθεί για εμάς πριν από εμάς, ερήμην μας και χωρίς εμάς; Πώς δύναται ο καθένας μας ως σύγχρονος Οιδίποδας, να αντισταθεί σ’ αυτό το πεπρωμένο; Είναι πια σαφές για εμάς πως προχωράμε προς μια νέα εποχή όπου ο άνθρωπος, το υποκείμενο, εάν αποκοπεί από το συλλογικό σώμα, θα βρεθεί απελπιστικά αδύναμος.

Άραγε η μοίρα μας είναι οι βόμβες και ο πόλεμος που καταστρέφει χώρες ολόκληρες, προκαλώντας προσφυγικά κύματα; Ποια πρέπει να είναι η στάση μας ως συνειδητών πολιτών του κόσμου, απέναντί τους; Θα υψώσουμε τείχη ή θα τους υποδεχτούμε και θα σταθούμε αλληλέγγυοι απέναντί τους όπως στις «Ικέτιδες» του Αισχύλου;

Σε ποια κοινωνία θέλουμε να ζούμε, ποια κοινωνία διαμορφώνουμε; Χρειάζεται να είμαστε σε εγρήγορση, να έχουμε συνείδηση και επίγνωση του τι κάνουμε.

Σήμερα περισσότερο παρά ποτέ άλλοτε έχουμε απελπιστικά ανάγκη τις φωνές των καλλιτεχνών, των ανεξάρτητων υπηρετών της τέχνης. Εχουμε ανάγκη τις φωνές που θα αφυπνίσουν το πνεύμα μας, που θα εστιάσουν σε αυτά που αγνοούμε, που θα αναδείξουν όσα δεν μπορούμε να δούμε στη διάρκεια της καθημερινότητάς μας. Υπάρχουν φορές που κάτι φωνάζει δίπλα μας, κι εμείς δεν το ακούμε.

Στην Ελλάδα οι καλλιτέχνες, παρά την κρίση ή ακριβώς εξαιτίας της, ύψωσαν τη φωνή τους για τις θλιβερές συνέπειες των μέτρων λιτότητας που μας επηρέασαν όλους ταράζοντάς μας. Και με κάθε δυνατό τρόπο, σε κάθε τόπο, με οποιοδήποτε δυνατό μέσο και με ελάχιστη οικονομική βοήθεια εξέφρασαν τις ιδέες, τα ερωτήματα, τους προβληματισμούς που μας απασχολούν ως κοινωνία που αντιμετωπίζει μια τόσο μεγάλη πρόκληση.

Όπως μού είπε πρόσφατα ένας 87χρονος ζωγράφος «Η Τέχνη είναι αυτό που μας είναι απολύτως απαραίτητο».

Η Αθήνα και η Ελλάδα… Αυτά τα τελευταία χρόνια έγιναν το χωνευτήρι ενός διαλόγου που πήρε τη μορφή καλλιτεχνικής δημιουργίας. Χιλιάδες παραστάσεις κάθε χρόνο, σε οποιοδήποτε χώρο μπορεί κανείς να φανταστεί: πλατφόρμες χορού, εικαστικές εκθέσεις, τέχνη στους δημόσιους χώρους, λογοτεχνία, κινηματογράφος. Η Ελλάδα αντιστέκεται μέσω του πολιτισμού, με ένα εμπνευσμένο, νεανικό και ευφάνταστο τρόπο.

Αντιστέκεται στον φόβο

Αντιστέκεται στη χειραγώγηση

Αντιστέκεται στις δυνάμεις που προσπαθούν να την ελέγξουν.

Σε αυτό το περιβάλλον, σε αυτό το κλίμα αναπτύχθηκε και η documenta14.

Η παρουσία καλλιτεχνικών φωνών από όλο τον κόσμο σε συνεργασία με τους Έλληνες καλλιτέχνες, μας έκανε όλους ικανότερους  να διακρινόμαστε, να τολμάμε, να μοιραζόμαστε ένα δώρο σε ανταπόδοση για ένα άλλο δώρο.

Η έκθεση ΑΝΤΙΔΩΡΟΝ με έργα καλλιτεχνών από τη συλλογή του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης αποτελεί τη συμμετοχή του ΕΜΣΤ στο Kassel, και σηματοδοτεί αυτό το δώρο σε ανταπόδοση για ένα άλλο δώρο.

Το ΕΜΣΤ άνοιξε για πρώτη φορά τις πόρτες του στην Αθήνα ως ο κεντρικός χώρος φιλοξενίας της documenta 14.

Τώρα στο Kassel παρουσιάζει για πρώτη φορά στη διεθνή σκηνή μια συλλογή έργων 200 καλλιτεχνών, Ελλήνων και ξένων.

Το ΕΜΣΤ βρίσκεται σε ένα πολύ δημιουργικό σταυροδρόμι, προετοιμάζεται να ανοίξει το σύνολο των εκθεσιακών χώρων του στο κοινό, στο νέο του κτίριο, στο οποίο τώρα φιλοξενείται η documenta. Είναι μια στιγμή γεμάτη προσδοκίες και θέλω να ευχαριστήσω όλους όσους εργάστηκαν σκληρά για αυτό: το Διοικητικό Συμβούλιο, την τέως και τη νυν καλλιτεχνική διευθύντρια, Άννα Καφέτση και Κατερίνα Κοσκινά αντίστοιχα, καθώς όλους όσους ένωσαν τις δυνάμεις τους για αυτό τον σκοπό.

Θα ήθελα να ολοκληρώσω αναφέροντας κάτι που με άγγιξε βαθιά, κάτι που είδα ότι έδωσε στη documenta, στον Adam Szymczyk και τους συνεργάτες του, ένα ισχυρό σημείο αναφοράς.

Από την παιδική μου ηλικία, θαύμαζα και μελετούσα το έργο του συνθέτη Γιάννη Χρήστου. Ήταν ένα από τα πιο εμπνευσμένα μυαλά του 20ού αιώνα, και δυστυχώς χάθηκε πολύ νωρίς. Άνοιξε, όμως, εκπληκτικές νέες προοπτικές, και όχι μόνο στον τομέα της μουσικής. Το έργο του με ενέπνευσε πάρα πολύ, καθώς και πολλούς άλλους καλλιτέχνες σαν κι εμένα. Υπήρξε σημαντικός οδηγός μου στη δουλειά μου, ειδικά σε ό,τι αφορά στο αρχαίο ελληνικό δράμα.

Όπως είπε ο Ηράκλειτος, ο φιλόσοφος από την Ιωνία: «τα πάντα ρει», και κανείς δεν μπορεί να μπει στο ίδιο ποτάμι δύο φορές.

Ο Γιάννης Χρήστου ονομάζει αυτή τη διαδικασία CONTINUUM, μια ατέρμονη ροή, μια ακολουθία πιθανοτήτων. Πιστεύω ότι η documenta, όπως το έχει θέσει και ο Adam Szymczyk, είναι ένα «continuum αισθητικού, οικονομικού, πολιτικού και κοινωνικού πειραματισμού». Περισσότερο από ποτέ, χρειάζεται να αποδεχθούμε αυτή την ιδέα του συνεχούς, της ροής, μιας ροής στην οποία συμμετέχουμε με δημιουργικό τρόπο, χωρίς να μας προξενεί φόβο. Αυτή είναι η μόνη βεβαιότητα: ότι τίποτα δεν παραμένει το ίδιο. Και αυτό μπορεί να μας απελευθερώσει: το συνεχές.

Θέλω να συγχαρώ τους δημάρχους του Kassel και της Αθήνας για την εξαιρετική συνεργασία τους.

Αλλά πάνω απ’ όλα θέλω να συγχαρώ την documenta14: όλους όσους προσέφεραν την εργασία τους, τους καλλιτέχνες, τους διοργανωτές, τον Adam Szymczyk και τους συνεργάτες του, και όλους εσάς τους επισκέπτες για τη συνδημιουργία αυτής της συμμετοχικής εμπειρίας. Γιατί κάνατε πράξη την κεντρική ιδέα της documenta 14: «Μαθαίνουμε από την Αθήνα για να ζήσουμε μαζί».