Είμαστε όλοι «ξένοι»…

Εχει επέλθει κορεσμός από την έννοια και τις παραμέτρους του δυτικού στη σύγχρονη τέχνη, στα μεγάλα μουσεία, στις πρωτεύουσες πολιτισμού; Η παγκοσμιοποίηση φέρνει στην επιφάνεια και αναδεικνύει άγνωστες, παραγνωρισμένες, ακόμα και φιμωμένες καλλιτεχνικές φωνές από το Νότιο Ημισφαίριο.

Είναι μια τάση των τελευταίων χρόνων, είναι όμως και ένδειξη γεωπολιτικής. Το επιβεβαιώνει η πολυαναμενόμενη 60ή Μπιενάλε Βενετίας που εγκαινιάζεται στις 20 Απριλίου, πολυφωνική όσο ποτέ, αλλά και καινοτόμα καθώς δίνει έμφαση στην έννοια του «ξένου», του «άλλου», σε μετανάστες, queer, αυτόχθονες και «αουτσάιντερ» καλλιτέχνες, στην τέχνη που παράγουν χώρες της Ασίας, της Λατινικής Αμερικής, της Αφρικής και η Μέση Ανατολή.

Η αρχή γίνεται με τον καλλιτεχνικό διευθυντή της φετινής Μπιενάλε Βενετίας, τον Βραζιλιάνο ιστορικό τέχνης Αντριάνο Πεντρόζα, και αυτή είναι η πρώτη φορά που ένας Λατινοαμερικανός αναλαμβάνει τη διοργάνωση.

Το θέμα που επέλεξε για την κεντρική Διεθνή Εκθεση είναι «Ξένοι παντού» και αναφέρεται, όπως το θέτει ο ίδιος, σε έναν «κόσμο που βρίθει κρίσεων σχετικά με τη μετακίνηση των ανθρώπων πέρα από τα σύνορα. Κρίσεις που με τη σειρά τους αντανακλούν τους κινδύνους και τις παγίδες της εθνικότητας, εκφράζοντας διαφορές και ανισότητες που εξαρτώνται από τη φυλή, την ταυτότητα, την εθνικότητα, το φύλο, τη σεξουαλικότητα, την ελευθερία και τον πλούτο».

Η Μπιενάλε Βενετίας στην 60ή έκδοσή της (20/4 έως 24/11/2024) περιλαμβάνει 90 εθνικές συμμετοχές στα ιστορικά περίπτερα στο Giardini, στην Arsenale και στο κέντρο της πόλης, με τη συμμετοχή περισσότερων από 330 καλλιτέχνες και ομάδες και με 30 παράλληλες εκδηλώσεις. Τέσσερις χώρες εκπροσωπούνται για πρώτη φορά: Μπενίν, Αιθιοπία, Τανζανία, Ανατολικό Τιμόρ. Η Νικαράγουα, ο Παναμάς και η Σενεγάλη συμμετέχουν για πρώτη φορά με δικό τους εθνικό περίπτερο.

Την ημέρα των εγκαινίων θα δοθούν και οι Χρυσοί Λέοντες για το σύνολο του έργου τους στην ιταλικής καταγωγής 81χρονη Βραζιλιάνα εικαστικό Anna Maria Maiolino και στην 86χρονη φεμινίστρια καλλιτέχνιδα Nil Yalter που γεννήθηκε στην Τουρκία και ζει στο Παρίσι. Τους επισκέπτες θα υποδεχτούν έργα με νέον του καλλιτεχνικού διδύμου Claire Fontaine, με έδρα το Παλέρμο, που φωτίζουν σε όλες τις γλώσσες τη λέξη «ξένος» και εισάγουν στο πνεύμα της κεντρικής έκθεσης «Ξένοι παντού».

Οπως εξηγεί ο Πεντρόζα, «αυτή η λέξη έχει πολλές σημασίες. Πρώτα απ’ όλα, ότι όπου κι αν πάτε και όπου κι αν βρίσκεστε θα συναντάτε πάντα ξένους – αυτοί/εμείς είμαστε παντού. Δεύτερον, ότι όπου κι αν βρεθείς, είσαι πάντα αληθινά και βαθιά μέσα σου ξένος».

Ο ίδιος υπενθυμίζει πως η πρώτη σημασία της λέξης «queer» είναι «περίεργο», και έτσι η έκθεση «ξετυλίγεται και εστιάζει σε σχετικά θέματα: του queer καλλιτέχνη, που κινείται σε διαφορετικές σεξουαλικότητες και φύλα, που συχνά διώκεται ή τίθεται εκτός νόμου. Ο αουτσάιντερ καλλιτέχνης, που βρίσκεται στο περιθώριο του καλλιτεχνικού κόσμου, όπως ο αυτοδίδακτος καλλιτέχνης, ο λαϊκός καλλιτέχνης. Ο αυτόχθων καλλιτέχνης, που συχνά αντιμετωπίζεται ως ξένος στη χώρα του».

Η Διεθνής Εκθεση χωρίζεται σε δύο ενότητες: «Nucleo Contemporaneo» («Σύγχρονος Πυρήνας») και «Nucleo Storico» («Ιστορικός Πυρήνας»). Η πρώτη ενότητα τιμά μεταξύ άλλων τους αυτόχθονες καλλιτέχνες, γι’ αυτό και η κολεκτίβα Mahku από τη Βραζιλία θα ζωγραφίσει μια μνημειακή τοιχογραφία στην πρόσοψη του κτιρίου Corderie όπου και η κολεκτίβα Maataho από τη Νέα Ζηλανδία θα δημιουργήσει μια εγκατάσταση μεγάλης κλίμακας. Στο ίδιο κτίριο μια έκθεση είναι αφιερωμένη στο «Αρχείο Ανυπακοής», με αφετηρία το αρχείο του Marco Scotini, ο οποίος εδώ και 20 χρόνια εστιάζει στις σχέσεις μεταξύ καλλιτεχνικών πρακτικών και ακτιβισμού.

Συμμετέχουν 39 καλλιτέχνες με έργα που έγιναν μεταξύ 1975 και 2023, ανάμεσά τους, όπως διακρίνουμε και η Ελληνογερμανίδα Angela Melitopoulos.

Η δεύτερη ενότητα «Nucleo Storico» εστιάζει σε έργα του 20ού αιώνα από τη Λατινική Αμερική, την Αφρική, τη Μέση Ανατολή και την Ασία. Πρόθεση του Πεντρόζα είναι να αμφισβητήσει τα όρια και τους ορισμούς του μοντερνισμού.

«Είμαστε όλοι πολύ εξοικειωμένοι με τις ιστορίες του μοντερνισμού στην Ευρωαμερική, ωστόσο οι μοντερνισμοί στον Παγκόσμιο Νότο παραμένουν σε μεγάλο βαθμό άγνωστοι. (…) Ο ίδιος ο ευρωπαϊκός μοντερνισμός ταξίδεψε πολύ πέρα από την Ευρώπη καθ’ όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα. (…) Στον Παγκόσμιο Νότο, πολλοί καλλιτέχνες ήρθαν σε επαφή με τον ευρωπαϊκό μοντερνισμό, μέσω ταξιδιών, σπουδών ή βιβλίων, ωστόσο φέρνουν τους δικούς τους εξαιρετικά προσωπικούς και ισχυρούς προβληματισμούς και επιρροές στα έργα τους».

Τρεις αίθουσες του Κεντρικού Περιπτέρου είναι αφιερωμένες σε αυτήν την ενότητα. Η πρώτη περιλαμβάνει πορτρέτα που έχουν φιλοτεχνήσει 112 καλλιτέχνες, κυρίως πίνακες αλλά και έργα σε χαρτί και γλυπτά της περιόδου 1905-1990. Στη δεύτερη αίθουσα, που είναι αφιερωμένη στην «Αφαίρεση», συμμετέχουν 37 καλλιτέχνες και η τρίτη εστιάζει στην παγκόσμια ιταλική καλλιτεχνική διασπορά του 20ού αιώνα με έργα 40 καλλιτεχνών.