Η Αίγινα των μύθων και του πολιτισμού

Για το όμορφο νησί της Αίγινας έχουν γραφτεί τόσα και τόσα, στα χρόνια που πέρασαν. Τόπος με τεράστια ιστορία, που χάνεται μέσα στα βάθη των αιώνων. Γενεές επί γενεών το κατοίκησαν, αφήνοντας τα ανεξίτηλα ίχνη της παρουσίας τους πάνω στο έδαφος -συγκλονιστικά ερείπια που συναντάς σχεδόν σε κάθε σημείο του νησιού.

Ο πανάρχαιος περιτειχισμένος οικισμός της Κολώνας, με το μοναδικό παλίμψηστο χιλιετιών ανθρώπινης κατοίκησης, η αρχαϊκή Αφαία που στέκει αγέρωχη ψηλά στο φως και αγναντεύει ολόγυρα τη θάλασσα ανάμεσα από τα πεύκα ή τα ερείπια του αρχαίου ναού του Ελλάνιου Διός με το εκκλησάκι των Ταξιαρχών να προβάλλουν διακριτικά ανάμεσα στα αρχέγονα γκριζωπά βράχια που ανηφορίζουν μέχρι την κορφή του Ορους.

Αλλά και τα μοναδικής λεπτότητας και ομορφιάς εκκλησάκια της Παλιαχώρας να μαρτυρούν την ύπαρξη της περιλάλητης μεσαιωνικής πόλης που ήταν κάποτε σκαρφαλωμένη ανάμεσά τους, εκφράζοντας με τρόπο απόλυτο το μέτρο που υπαγορεύει ο τόπος κάτι που, δυστυχώς, αγνοεί επιδεικτικά το γειτονικό υπερμέγεθες μοναστήρι του Αγ. Νεκταρίου, προσβάλλοντας με τον όγκο και την πομπώδη μορφή του την ιερότητα του τοπίου.

Και λίγο παρακάτω, κατηφορίζοντας σε μια πλαγιά του Μεσαγρού, περιφραγμένο χάνεται, πίσω από έναν ψηλό πυκνό φράχτη, το αλλοιωμένο πια θρυλικό σπίτι του Ροδάκη, σαν σε απομόνωση, για να μην μπορεί να διηγηθεί τα δεινά που του επεφύλαξε η σύγχρονη εποχή μας και ο τωρινός ιδιοκτήτης του, ο οποίος δεν το σεβάστηκε και επενέβη με περισσή κομπορρημοσύνη και αυθάδεια πάνω στο πολύπαθο και ταλαιπωρημένο σώμα του. Ολα (λιγότερο ή περισσότερο) αφηγούνται τους μύθους που συντροφεύουν τη συλλογική μνήμη του νησιού, αλλά και τη σύγχρονη ζωή που κι αυτή αφήνει τα δικά της σημάδια πάνω του, χαρακτηρίζοντας το ποιοι είμαστε σήμερα.

Την Αίγινα την αγάπησαν, την ύμνησαν και την τραγούδησαν σπουδαίοι λογοτέχνες, ζωγράφοι, γλύπτες, αρχιτέκτονες. Μαγεμένοι από το ιδιαίτερο, καθαρό φως και τη διαύγεια της ατμόσφαιρας, που σου επιτρέπει να διακρίνεις κάθε ανεπαίσθητη λεπτομέρεια, κάθε διαφοροποίηση στις υφές των υλικών, να ξεχωρίσεις με ευκολία τις χρωματικές αποχρώσεις, αποφάσισαν να χτίσουν τα σπίτια τους, να ζήσουν και να εργαστούν σ’ αυτά τα μοναδικά τοπία και να τα εκφράσουν καλλιτεχνικά μέσα από τα έργα τους. Αλλά και σύγχρονοι καλλιτέχνες, που συνεχίζουν και σήμερα να ζουν εκεί, σαν να διαιωνίζουν μια παλιά μυστική παράδοση που θέλει την Αίγινα να είναι το νησί των Τεχνών και του Πολιτισμού.

Γιατί έχει δύο πρόσωπα, σαν τον Ιανό, το νησί. Αλλο στη βορειοδυτική πλευρά, που είναι ήπιο, ήσυχο, απλώνεται νωχελικά ανάμεσα στα εύφορα χωράφια με τις φιστικιές και χάνεται σιγά σιγά στα νερά του Σαρωνικού και τελείως διαφορετικό στη νοτιοανατολική, που είναι άγριο, σκληρό, πετρώδες, με απότομες πλαγιές να πέφτουν σχεδόν κάθετα στο νερό.

Κι ανάμεσά τους, κοντά στην Παχιοράχη, ορθώνονται υπεραιωνόβιες ελιές, η μια δίπλα στην άλλη, μοναδικά πανάρχαια μνημεία της φύσης, να αποτελούν κι αυτές με τη σειρά τους αδιάψευστα ζωντανά τεκμήρια της μακραίωνης ιστορίας του. Πάνω στον ηλιοκαμένο στριφογυριστό κορμό τους με τις βαθιές αυλακώσεις, στις ρίζες που απλώνονται ολόγυρα στο έδαφος και γίνονται ένα με τα βράχια και στις κουφάλες που φαντάζουν με σκοτεινές σπηλιές στο γερασμένο σώμα τους, μοιάζουν σαν να θέλουν κι αυτές, μαζί με τα αρχαία χτίσματα, να πουν με τα δικά τους λόγια την ίδια ιστορία, τα όσα έζησαν και είδαν με τα μάτια τους.

Και στην άλλη άκρη, προσπερνώντας και το Ανιτσαίο, ένα στενό ανηφορικό δρομάκι καταλήγει στους Βλάχηδες, τον τελευταίο μικρό και απομονωμένο οικισμό που κρέμεται θαρρείς ψηλά στον αέρα, να αντικρίζει τον Πόρο, τις βουνοκορφές της Πελοποννήσου και μακριά, στο βάθος, την Υδρα. Σπίτια παλιά, όσα ακόμη έχουν απομείνει, χτισμένα με τις κοκκινόχρωμες και μαυριδερές ηφαιστιογενείς πέτρες της περιοχής, να χάνονται ανάμεσα στους πέτρινους αναβαθμούς των ξερολιθιών, στα σκίνα και στις αγριελιές που κατρακυλάνε στις απότομες πλαγιές.

Ηταν το μέρος που διάλεξε να μείνει τα τελευταία χρόνια της ζωής του ο καλός φίλος και σπουδαίος ζωγράφος Πέρης Ιερεμιάδης. Ηθελε εκεί, σ’ αυτήν την αετοφωλιά της Αίγινας, να χτίσει ένα μικρό, ταπεινό, μακρόστενο στεγάδι για σπίτι του, δίπλα στους βράχους, τους σκληρούς θάμνους και τις «σουβάλες» -τις φυσικές δεξαμενές- που τον εντυπωσίαζαν, αλλά δυστυχώς δεν το κατάφερε ποτέ. Μας άφησε όμως τα μοναδικά έργα του, τις βάρκες, τις εκκλησιές, τους Αϊ-Γιώργηδες, ζωγραφισμένα με τα υπέροχα γαιώδη χρώματά του, τις ώχρες, τα κόκκινα, τα λουλακί, να μας θυμίζουν το ιδιαίτερο, ευαίσθητο, στοχαστικό του βλέμμα.

Η Αίγινα, όπως είναι φυσικό, χρόνο με τον χρόνο αλλάζει. Νέα σπίτια κατασκευάζονται, νέοι άνθρωποι έρχονται να κατοικήσουν στα μέρη της, έτσι που σήμερα το νησί να αποτελεί, για πολλούς, τόπο μόνιμης κατοικίας. Βλέπεις, βρίσκεται πολύ κοντά στην Αθήνα κι είναι εύκολο να πηγαινοέρχεσαι με το πλοίο, σαν να μένεις σε κάποιο προάστιό της. Πυκνώνουν κάθε χρόνο τα σπίτια στους οικισμούς, από τη Βαγιά και την Κυψέλη, μέχρι τον Μαραθώνα και την Πέρδικα, που πλέον ενώθηκαν όλα στη γραμμή. Οι νέοι τρόποι ζωής αποτυπώνονται πάνω στα καινούργια χτίσματα, που ακουμπούν δίπλα σ’ αυτά που προϋπήρχαν, ακολουθώντας την αμετάκλητη ροή του χρόνου. Και είναι σαν να συνομιλούν το ένα με το άλλο και να αφηγούνται το καθένα την ιστορία της δικής του εποχής.

Τους μύθους από το παρελθόν των ανθρώπων που έζησαν στην Αίγινα, θα συνεχίσουν να τους αφηγούνται από γενιά σε γενιά, ώστε να μη χαθεί τίποτε μέσα στη λησμοσύνη και τη σκόνη του καιρού. Για να μένουν παντοτινοί μάρτυρες, τα ίχνη των αρχαίων λαξεύσεων πάνω στα βράχια της ακτής στα Πλακάκια, τα λαβυρινθώδη στενοσόκακα που πλημμυρίζουν κατακαλόκαιρο από τις κατάφορτες φιστικιές, αλλά κι αυτή η ίδια η πολύχρωμη νεοκλασική πόλη που περιτριγυρίζει το πολύβουο λιμάνι της, να διηγούνται την πλούσια ιστορία της.

Και να στέκει η μικρή σφίγγα, στο όμορφο αρχαιολογικό μουσείο στην Κολώνα, να μας κοιτά αινιγματικά, υπονοώντας –ποιος ξέρει(;)– αν θα διαφυλάξουμε όλα αυτά που αυτή είχε την τύχη να αντικρίσει, όλα αυτά που αποτελούν την ανεκτίμητη πολιτισμική κληρονομιά της. Αλήθεια, θα σταθούμε άξιοι να συνεχίζουμε να την κοιτάζουμε δίχως ντροπή, ολόισια στα μάτια, έτσι όπως κι αυτή μας αντικρίζει, γυρνώντας λοξά το κεφάλι της και μοιάζει να μας ρωτά: εσείς τι θα παραδώσετε στο μέλλον;

*Αρχιτέκτων-ομότιμος καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ