«Αγάπη μου, χαριτωμένε μου κάστορα»

Λένε ότι οι νεκροί είναι γοργοτάξιδοι. Σαράντα χρόνια πέρασαν από το μεγάλο ταξίδι της. Τη συνάντησα δύο φορές, αρχικά το 1984 και μετά το 1985. Γι’ αυτή τη γνωριμία ενώθηκαν ο χρόνος, η τύχη, ο τόπος, η συγκυρία.

Δεν υπήρξε ποτέ απομάκρυνση από τον χρόνο. Τα δύο βιβλία μου, «Οι γυναίκες θα νικήσουν», εκδόσεις Γλάρος, και «Το άβατο της Σιμόν ντε Μπωβουάρ», εκδόσεις Αλκυών, με βοηθάνε να αναστήσω μια εποχή. Να ξαναβρεθώ στο σπίτι της στο Μον Παρνάς και ν’ ακούσω τη γαλήνια φωνή μ’ αυτή την ευγενική θλίψη να αφηγείται κεφάλαια της ζωής της.

Ηταν σχεδόν ανέπαφα πια η ψυχή με το σώμα, χωρίς κανένα σχέδιο για το μέλλον. Καθώς ζήτησα να ψαχουλέψει στα βάθη της μνήμης, την άκουγα σαν να προσπαθούσε να συγκολλήσει κομμάτια όπως κάνουμε σ’ ένα σπασμένο δοχείο.

Είχε εγκαταλείψει τον εαυτό της. Ολη η ύπαρξή της ήταν στραμμένη στο νεκροταφείο του Μον Παρνάς, που βρίσκεται μπροστά στο σπίτι της. Κυρίαρχη σκέψη της ήταν ο θάνατος. Είχε μια εύθραυστη ομορφιά που η ζωή και ο χρόνος τής την πολιόρκησαν. Αγγιξα κάποια στιγμή τα χέρια της, σαν να ήθελα κάτι ν’ αποκαλύψω. Ηταν πανέμορφα.

Διέκρινα έναν αντιφατικό χαρακτήρα. Αλλοτε ήταν ευδιάθετη, άλλοτε σοβαρή, άλλοτε σιωπηλή. Είχε όμως το θάρρος του ηττημένου, εκείνου που τίποτα πια δεν ελπίζει. Του ελεύθερου. Αλλά και τη σοφία, το καταστάλαγμα της ζωής.

Οταν κρατούσα τον κύβο της ζωής της με διάφορες φωτογραφίες, τη ρώτησα για τον Αμερικανό συγγραφέα Νέλσον Ολγκριν. Μου απάντησε ότι ήταν ένας μεγάλος έρωτας πάθους. Ενώ με τον Σαρτρ η σύνδεση ήταν τόσο πνευματική όσο και σαρκική. Ζήτησα δύο επιστολές που φανέρωναν αυτές τις σχέσεις της. Δεν τις δημοσίευα περιμένοντας να τις συμπεριλάβω στο βιβλίο που θα ολοκληρωνόταν με τις τριάντα γυναικείες προσωπικότητες του αιώνα.

Αλλαξαν τα σχέδια, η σειρά αυτή δημοσιεύεται στην «Εφ.Συν.» και αποκαλύπτω τις δύο επιστολές.

Τότε η Σιμόν ντε Μποβουάρ μού είχε πει ότι «δεν γίνεσαι συγγραφέας από τη μια μέρα στην άλλη. Το γράψιμο είναι η απάντηση σ’ ένα κάλεσμα. Είναι μια εσωτερική κλίση που την έχεις από μικρός». Κι ακόμα:

«Το βασικό στοιχείο στον αγώνα των γυναικών κατά των αντρών είναι το γεγονός ότι πρόκειται για έναν αγώνα εναντία στην καταπίεση, γιατί ο άντρας προσπαθεί να κρατήσει τη γυναίκα σε κατώτερη θέση. Μήπως ένας συνταγματάρχης, το ‘‘αλαζονικο αρσενικό’’, ένας καταπιεστής, παραιτήθηκε ποτέ γενναιόψυχα και αυθόρμητα από τα προνόμιά του; Ο σημερινός άνθρωπος δεν επιβάλλει απλώς το πατριαρχικό σύστημα, το έχει κάνει συνείδηση. Πρέπει, λοιπόν, η γυναίκα να αγωνιστεί ενάντια στο σύστημα και ταυτόχρονα ενάντια στους άντρες, ακόμα κι αν αυτοί είναι φεμινιστές. Η πάλη των τάξεων δεν απελευθερώνει τη γυναίκα. Η κατάρρευση του καπιταλισμού δεν σημαίνει εξάλειψη της πατριαρχικής παράδοσης. Ακόμα και οι αριστεροί ζουν σαν «πασάδες» στο σπίτι τους, έχοντας τη γυναίκα στην υπηρεσία τους. Με άλλα λόγια, για να απελευθερωθεί μια γυναίκα, πρέπει να βασιστεί στον εαυτό της και στις δικές της δυνάμεις, όπως επίσης και στις δυνάμεις των άλλων γυναικών.

»Τελικά, η απελευθέρωση της γυναίκας θα φέρει μια γενικότερη απελευθέρωση μέσα στο κοινωνικό σύνολο, αφού, σαν απελευθερωμένη γυναίκα, θα είναι κι απελευθερωμένη μητέρα, που θα συμβάλει στην απελευθέρωση των παιδιών της».

Οταν τη ρώτησα «πώς βλέπετε το μέλλον των γυναικών;» μου απάντησε:

«Πιστεύω ότι οι γυναίκες θα νικήσουν. Θα κερδίσουν την ισοτιμία, την ελευθερία, τα δικαιώματά τους. Ουσιαστικό ρόλο στη διεκδίκηση των αιώνων παίζει ο χαρακτήρας της γυναίκας. Η συμπεριφορά της στο σπίτι, στην κοινωνία, στη δουλειά, θα είναι η βάση για την επιτυχία. Σήμερα η πλειοψηφία των γυναικών που έχουν οικογένεια νιώθει το σπίτι σαν το βασίλειό της. Νομίζουν πως πρέπει να ανακατεύονται στη ζωή των παιδιών τους, να επιβάλλουν περιορισμούς, να φωνάζουν, να ασχολούνται με τις υποθέσεις τους.

Αυτό πολλές φορές έχει σαν αποτέλεσμα την απομάκρυνση των παιδιών -ίσως από αντίδραση- και όχι το πλησίασμα. Εξαρτάται από τον τρόπο που θα δείξει μια γυναίκα ενδιαφέρον για το παιδί της. Το ίδιο ισχύει και για τον άντρα».

● Ποια είναι τα εμπόδια για την απελευθέρωση των γυναικών;

Το κλείσιμο στο σπίτι. Είναι κάτι που δεν δίνει προοπτικές για να αναπτύξει η γυναίκα την προσωπικότητά της. Οι ικανότητές της, οι πνευματικές, μένουν αναξιοποίητες. Συνηθίζει στο ξεσκόνισμα, στο μαγείρεμα, στο πλύσιμο και σε όλες τις ανάγκες του νοικοκυριού. Θα μπορούσε όμως να δώσει μεγαλύτερη βαρύτητα στην εξέλιξη της καριέρας της. Στην καλλιέργειά της. Αγωνίζεται να προσαρμοστεί σε μια κατάσταση που την κρατάει στην αφάνεια. Ο ανταγωνισμός θα πρέπει να ισχύει στην επαγγελματική άνοδο της γυναίκας και όχι στο πλέξιμο ή στο σιδέρωμα. Η γυναίκα κατάντησε να δουλεύει 8 μέρες τη βδομάδα.

Ενα άλλο εμπόδιο είναι η νοοτροπία των αντρών. Μας θεωρούν κατώτερες. Πρέπει να δημιουργήσουμε νέες συνειδήσεις στον κόσμο των αντρών. Καινούργιες αρχές. Είναι ανάγκη να αλλάξουμε τη σημασία των λέξεων που χρησιμοποιούν οι άντρες, για να μη νιώθουμε αδύναμες. Καιρός είναι να καταλάβουν πως η οικογένεια είναι μια ομάδα όπου ο καθένας έχει τις ευθύνες και τις υποχρεώσεις του.

Γράμμα από τον Σαρτρ στη Σιμόν ντε Μποβουάρ

«Αγάπη μου, χαριτωμένε μου κάστορα,

Ελαβα το γράμμα σας της Τρίτης και είμαι πολύ ανακουφισμένος.

Αλλά δεν πρέπει να φοβάστε ότι τα γράμματά σας είναι πολύ επικριτικά, πρέπει να μου τονίζετε αυτά που έκανα. Ή μήπως δεν είσαστε πια η μικρή μου ηθική συνείδηση. Εχω την εντύπωση ότι όλη αυτή η περίοδος δεν θα περάσει, δεν θα περάσει, δεν θα θαφτεί παρά μόνο όταν μπορέσουμε να μιλήσουμε γι’ αυτήν.

Ετσι είναι, πρέπει να έχετε μια σφραγίδα και να την τοποθετείτε σε ό,τι κάνω. Εξάλλου είσαστε και το μικρό απόλυτό μου. Οχι μεταφυσικό, γιατί ασχολούμαι με τη μεταφυσική μόνος μου, σαν μεγάλο παιδί, αλλά ηθικό. Νομίζω ότι έχω αλλάξει. Δεν θέλω πια να γοητεύω. Ολα ήταν μια ιστορία γοητείας νομίζω, το βλέπω καθαρά αυτή τη στιγμή που γράφω πάνω σ’ αυτά, και μόλις η γυναίκα είχε γοητευτεί, ήμουν κατάπληκτος που την έβρισκα να με κυνηγάει. Δεν το είχα προβλέψει. Τώρα όλα αυτά τελείωσαν γιατί επιθυμώ ολοκληρωμένες σχέσεις που δημιουργούνται, αντίθετα, μόλις τελειώσουν οι τελετές της γοητείας.

Ολο και περισσότερο, όχι μόνο εσείς, αλλά οι σχέσεις μου μαζί σας μου είναι πολύτιμες. Και όσο για την κατά κάποιο τρόπο «συζυγική» γοητεία θέλω να πω στο πλαίσιο των επίσημα καθιερωμένων σχέσεων η Τ. μού φτάνει απόλυτα. Εξάλλου έλαβα και το γράμμα της. Ενα κάπως ψεύτικο γράμμα αφού έχει ημερομηνία της Τρίτης κι απ’ ό,τι φαίνεται είναι γραμμένο την Τετάρτη. Δίχως άλλο θέλησε να μου κρύψει κάποια βραδιά με τον Κρεολό ή κάτι άλλο, αλλά δεν είμαι ανήσυχος, όλα αυτά είναι αθώα».

Γράμμα της Σιμόν ντε Μποβουάρ προς τον Νέλσον Ολγκριν

«Νέλσον αγάπη μου,

Σου γράφω στο φως ενός κεριού, πράγμα πολύ ρομαντικό, ίσως υπερβολικά ρομαντικό. Ο ηλεκτρικός λαμπτήρας κάηκε όπως συμβαίνει συχνά, αυτό το ξενοδοχείο είναι πραγματικά φρικτό. Κάποτε που έμενε εδώ και ο Σαρτρ ήρθε μια μέρα να τον δει η μητέρα του επειδή ήταν άρρωστος, κι έφυγε κλαίγοντας, τόσο απαίσιο της φάνηκε το ξενοδοχείο.

Αργότερα, όταν πέθανε ο άντρας της, πίεσε τον γιο της να πάει να ζήσει μαζί της, όπως κι έγινε. Οι τοίχοι είναι υγροί, κάνει πολύ κρύο, όταν σηκώνομαι το πρωί, κάθε χειμώνα σκέφτομαι πως πρέπει να φύγω. Ωστόσο, τον χειμώνα δε βρίσκεις εύκολα δωμάτιο στο Παρίσι, έτσι αποφασίζω να μείνω μόνο για ακόμα έναν χειμώνα.

Οταν όμως έρχεται το καλοκαίρι, δεν μου φαίνεται πια τόσο απαραίτητο να ψάξω για δωμάτιο. Ετσι πηγαίνει το πράγμα, γι’ αυτό μένω σε τούτο το άβολο ξενοδοχείο. Δεν ξέρω πώς να οργανώσω τη θαλπωρή μου, παρ’ όλο που αγαπώ τη θαλπωρή όταν τη βρίσκω οργανωμένη κι έτοιμη για μένα, όπως στο σπίτι της Γουαμπένζια. Φυσικά μου άρεσε και το Σάουθερν Κόμφορτ. Ομως ακόμα περισσότερο μου άρεσε η θαλπωρή στην αγκαλιά του Νέλσον, ήταν τόσο ζεστή και γλυκιά.

Χάρηκα πολύ χθες που βρήκα το πακετάκι, δεν περίμενα τίποτα, το γράμμα της εβδομάδας το είχα λάβει, είχα αρχίσει να περιμένω το επόμενο. Να όμως που ήρθε η μπλε και κόκκινη κάρτα με τις ευχές για το 1946. Τότε δεν με γνώριζες, καρδιά μου, τώρα πρέπει να μου στείλεις ευχές για το 1948. Πάντως ήταν πολύ γλυκό.

Είμαι ευτυχισμένη όταν μπορώ να σ’ ευχαριστώ για κάτι το λογικό. Ξέρεις, Νέλσον, θα ήθελα να ήμουν λογική ή τουλάχιστον να σου φαίνομαι λογική. Δεν είναι λογικό να σ’ ευχαριστώ επειδή σ’ αγαπώ τόσο πολύ ή επειδή είσαι αυτός που είσαι ή ακόμα και για την αγάπη σου για μένα. Δεν είναι αξιοπρεπές να ευχαριστείς κάποιον για τέτοια πράγματα.

Ενώ όταν μου στέλνεις ένα βιβλίο μπορώ να σ’ ευχαριστήσω για το βιβλίο. Ολη η ευγνωμοσύνη και οι ευχαριστίες της καρδιάς μου βρίσκουν τον δρόμο τους.

Σ’ ευχαριστώ αγάπη μου, σ’ ευχαριστώ πάρα πολύ, σ’ ευχαριστώ για το βιβλίο, σ’ ευχαριστώ για πολύ περισσότερα από ένα βιβλίο.

Θα χαρώ να πάω στην εξοχή. Αυτή η τελευταία εβδομάδα είναι πολύ άσχημη. Την περάσαμε μιλώντας και συζητώντας για τις ραδιοφωνικές εκπομπές και το πολιτικό μανιφέστο ημέρα και νύχτα. Του καημένου του Σαρτρ δεν του αρέσει περισσότερο απ’ ό,τι εμένα. Απλώς πιστεύει ότι έχει υποχρέωση να το κάνει αφού του το ζητούν. Είμαι σίγουρη ότι θα προτιμούσε να ζει ελεύθερος στις γαλάζιες λιμνοθάλασσες μαζί σου! Ομως είσαι σίγουρος ότι το Σικάγο κι ολόκληρη η ήπειρός σου σου προσφέρουν ασφάλεια; Ισως να είναι καλύτερα να έρθεις στο Παρίσι, γλυκέ μου.

Είναι πολύ πιθανόν να φάτε καμιά ατομική βόμβα στο Σικάγο. Ενώ το Παρίσι είναι πια τόσο μικρό κι ασήμαντο, κανείς δεν θα ενδιαφερθεί να του ρίξει μια ατομική βόμβα. Ελα εδώ αγάπη μου, μέρα και νύχτα σκέφτομαι την επόμενη συνάντησή μας στη Γουαμπένζια, όμως συχνά σε φαντάζομαι να έρχεσαι στο Παρίσι του χρόνου.

Θα σου οργανώσω μια υπέροχη ζωή. Θα σε κάνω τόσο ευτυχισμένο όσο ευτυχισμένη ήμουν εγώ στο Σικάγο, θα σου δείξω όλα όσα αγαπώ και θα τα αγαπήσεις κι εσύ. Ναι, θα γίνει, την άνοιξη του 1949, δεν είναι και τόσο μεγάλη η αναμονή. Δούλεψε για να μπορέσουμε να περάσουμε χαρούμενες, ήσυχες διακοπές στη Νέα Ορλεάνη.

Και μη στεναχωριέσαι αν η ζωή σου αυτή τη στιγμή είναι λίγο ανιαρή, εγώ θα σου την ταράξω αρκετά. Θα κουραστείς πάρα πολύ. Απόλαυσε λοιπόν αυτή τη γαλήνια μοναχική περίοδο, δεν θα κρατήσει για πάντα.

Να λοιπόν άλλο ένα ανόητο γράμμα χωρίς άλλο περιεχόμενο από την αγάπη. Συγχώρεσέ με, αγάπη μου, δεν μπορώ να βρω άλλον τρόπο να σου δώσω λίγο ωραίο μαύρο μίσος για αλλαγή ούτε καν αδιαφορία. Εχω όλη την καλή προαίρεση, όμως το μόνο που βρίσκω είναι η αγάπη. Πρέπει να την πάρεις, γλυκέ μου. Καληνύχτα. Το κρεβάτι μού φαίνεται πολύ κρύο και μοναχικό».

Ποια είναι

Η Σιμόν Λισί Ερνεστίν Μαρί Μπερτράν ντε Μποβουάρ γεννήθηκε στις 9 Ιανουαρίου του 1908 στο Παρίσι της Γαλλίας, σπούδασε στο Πανεπιστήμιο École Normale Supérieure όπου σε ηλικία 21 ετών συνάντησε τον Ζαν-Πολ Σαρτρ. Το 1981 συνέγραψε το «La Cérémonie Des Adieux» (Η τελετή του αποχαιρετισμού), μια οδυνηρή εξιστόρηση των τελευταίων χρόνων του Σαρτρ.

Στο «Δεύτερο Φύλο» επιχειρηματολογεί μέσω ενός υπαρξιστικού φεμινισμού. Ως υπαρξίστρια η Μποβουάρ αποδέχεται την αρχή πως η ύπαρξη προηγείται της ουσίας. Επομένως δεν γεννιέται κανείς γυναίκα, αλλά γίνεται. Η ανάλυσή της εστιάζει στην ιδέα του Αλλου. Η κατασκευή της γυναίκας ως το τυπικό παράδειγμα Αλλου είναι για την Μποβουάρ το θεμέλιο της καταπίεσης των γυναικών.

Η Μποβουάρ θεωρήθηκε η μητέρα τού (μετά το 1968) φεμινισμού με φιλοσοφικά γραπτά που συνδέθηκαν, αν και ήταν ανεξάρτητα, με τον σαρτριανό υπαρξισμό.

Πέθανε από πνευμονία στις 14 Απριλίου του 1986 και τάφηκε πλάι στον Σαρτρ στο Κοιμητήριο του Μον Παρνάς του Παρισιού.