Μια μηχανή του χρόνου για ταξίδι στον διαχρονικό ανθρωπισμό

Υπάρχουν κάποια βιβλία που από την εισαγωγή ακόμα σε συνεπαίρνουν και δεν θέλεις να τα αφήσεις από τα χέρια σου. Ενα τέτοιο βιβλίο είναι της Ιρένε Βαγέχο (Irene Vallejo) «Κάποιος μίλησε για εμάς: συμβουλές για το μέλλον από το παρελθόν» (εκδόσεις Μεταίχμιο), σε μετάφραση Κλεοπάτρας Ελαιοτριβιάρη και Ιωάννας Καπετάνου.

Η παρούσα έκδοση είναι σύνθεση κειμένων από τρία παλαιότερα βιβλία της ίδιας συγγραφέως και πάλι από τις εκδόσεις Μεταίχμιο (2017, 2020, 2022). Ολόκληρο το βιβλίο είναι ένας ύμνος στις ανθρωπιστικές σπουδές και στη Γνώση. Οχι, όμως, στον εργαλειακό ορθολογισμό που κατάντησε τυραννία στις μέρες μας. Αγγίζει και το συναίσθημα και μάλιστα σε όλη την αυθεντικότητά του, χωρίς μελοδραματισμούς και εξεζητημένες εξάρσεις.

Η Βαγέχο, μόλις 46 ετών, είναι συγγραφέας μυθιστορημάτων, δοκιμίων και παιδικών βιβλίων, ενώ αρθρογραφεί και στον ισπανικό Τύπο. Το βιβλίο της «Πάπυρος: η περιπέτεια του βιβλίου από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα» (εκδόσεις Μεταίχμιο) γνώρισε μεγάλη επιτυχία, όχι μόνο στην Ισπανία αλλά και διεθνώς, και απέσπασε σημαντικά βραβεία. Αφορά αυτό που λέει: την πορεία από τον πάπυρο μέχρι τα σύγχρονα βιβλία.

Το ενδιαφέρον είναι πως για πολλούς όρους ανατρέχει πίσω στην ετυμολογία τους, από την αρχαία Ελλάδα μέχρι τη Ρώμη, ακόμα και στα ινδοευρωπαϊκά. Παραδείγματος χάριν, αναφερόμενη στις διαφορετικότητες, μας λέει ότι «το προαύλιο του σχολείου είναι η πρώτη ζούγκλα που συναντάμε: τα πιο ευάλωτα μέλη της ομάδας μαρκάρονται και γίνονται περίγελος: όσοι έχουν κάποια σωματική αναπηρία, οι πιο συνεσταλμένοι, οι άρρωστοι, οι χοντροί, οι άσχημοι, οι αδύναμοι […] η μακρινή καταγωγή των λέξεων μαρτυρά πως οι λατινικοί όροι monstrare (δείχνω με το δάχτυλο) και monstrum (τέρας) είναι συγγενικοί: τέρατα είναι οι άνθρωποι που τους δείχνουμε για να τους διαφοροποιήσουμε, επομένως ΕΜΕΙΣ δημιουργούμε τέρατα. Μόλις αποκαλέσουμε κάποιον παράξενο, ένας πρωτόγονος φόβος και μια αταβιστική καχυποψία υποβόσκει στη φωνή μας. Δεν έχουμε μάθει ακόμα να συμβιώνουμε με την απίθανη ανθρώπινη ποικιλομορφία».

Αλλά το βιβλίο δεν καταπιάνεται μόνο με την Ιστορία. Μπορεί να χαρακτηριστεί σούπερ σύγχρονο, αφού εκκινεί από τα σημερινά προβλήματα: την καταναλωτική κοινωνία, τη φθορά της δημοκρατίας, την αποχή από τα κοινά, τα σόσιαλ μίντια και τα viral βιντεάκια, την κλιματική αλλαγή, τις διευρυνόμενες ανισότητες, την άνοδο της Ακροδεξιάς και τη φοροδιαφυγή. Ειδικά για την τελευταία, μας λέει ότι δεν είναι καινούργιο φαινόμενο και μας υποδεικνύει ποια μέθοδο είχαν επινοήσει οι αρχαίοι Αθηναίοι για να την αντιμετωπίσουν. Οι πλούσιοι Αθηναίοι προσπαθούσαν να αποφύγουν τις φορολογικές τους υποχρεώσεις, όπως ήταν η συντήρηση ενός πολεμικού πλοίου ή η χρηματοδότηση μιας θεατρικής παράστασης ή ακόμα τα έξοδα ταξιδιού της αντιπροσωπείας αθλητών που συμμετείχαν στους Ολυμπιακούς Αγώνες. Οι Αθηναίοι νομοθέτες λοιπόν θέσπισαν έναν νόμο που επέτρεπε σε κάθε πολίτη να υποδείξει κάποιον πλουσιότερο ο οποίος απέκρυπτε την περιουσία του και πλήρωνε λιγότερους φόρους από αυτούς που του αναλογούσαν.

«Τότε ο κατηγορούμενος είχε δύο επιλογές, η μία πιο τρομακτική από την άλλη: μπορούσε να ομολογήσει την απάτη και να λογοδοτήσει για τη φοροδιαφυγή. Ωστόσο, εάν εξακολουθούσε να λέει ψέματα και ισχυριζόταν πως ήταν φτωχότερος από τον κατήγορο, έπρεπε να δεχτεί την “αντίδοσιν”, δηλαδή να ανταλλάξει την περιουσία του και τα υπάρχοντά του μ’ εκείνον που τον είχε καταγγείλει».

Εν ολίγοις, το βιβλίο της Βαγέχο λειτουργεί σαν μια μηχανή του χρόνου, που μας ταξιδεύει από το παρόν στο παρελθόν και πάλι πίσω.