Κατά της αυθεντίας

Ο Ισπανός φιλόσοφος Φερνάντο Σαβατέρ έχει κάποιες πολύ σπουδαίες ιδέες για το εκπαιδευτικό σύστημα, τις οποίες αναλύει στο εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο του «Ηθική της ανάγκης» (εκδόσεις Πατάκη).

Κατ’ αρχάς μάς προτρέπει να μην πιστεύουμε στις αυθεντίες, ακόμα και εάν αυτές είναι ο καθηγητής μας ή οι διάφοροι «ειδικοί» και «επαΐοντες» που βγαίνουν στην τηλεόραση λόγω του «γκελ» που έχουν στο «αδαές» κοινό.

Γράφει, λοιπόν, ο Σαβατέρ: «Εχετε καθήκον να ακούτε τον καθηγητή, αλλά, επίσης, είναι καλό να διατηρείτε μιαν επιφύλαξη και να μην τον πιστεύετε σε στάση προσοχής. Πόσω μάλλον τώρα που έχουμε πρόσβαση σε τέτοια πληθώρα πηγών πληροφοριών, σε βαθμό που κανένας από τους προγόνους μας δεν φανταζόταν […] Ο αληθινός εκπαιδευτικός, όπως σας έλεγα, είναι αυτός που διδάσκει στον μαθητή του, ώστε να μπορέσει μια μέρα να αποκοπεί από εκείνον. Οι καλοί γονείς εκπαιδεύουν το παιδί τους, ώστε να μπορέσει μια μέρα να φύγει και ο καθηγητής για να γίνει ο μαθητής πιο έξυπνος από εκείνον. Αυτό είναι το σκληρό με την εκπαίδευση: ο τελικός σκοπός της είναι να ανεξαρτητοποιηθούν, να μη σε χρειάζονται άλλο!».

Δεν αφήνει όμως απ’ έξω και τους πολιτικούς: «Οι πολίτες είμαστε αυτοί που πρέπει να απαιτήσουμε μια παιδεία που να μας προστατεύει, που να μας προσφέρει καλύτερες δυνατότητες για το μέλλον, γιατί για τους πολιτικούς ποτέ δεν θα είναι προτεραιότητα».

Αντίθετα, για τους πολιτικούς είναι απόλυτο συμφέρον να δημιουργούν «οπαδούς», «αγέλες» που να είναι τόσο αποξενωμένοι από την πολιτική, ώστε να μη θέτουν «ενοχλητικές» ερωτήσεις και πόσω μάλλον να απαιτούν συγκεκριμένες απαντήσεις.

Το θέμα είναι η εκπαίδευση να παρέχει το είδος της κριτικής σκέψης που προσομοιάζει με τη φιλοσοφία, για την οποία, όπως λέει ο συγγραφέας, «δεν χρησιμεύει για να βγαίνεις από τις απορίες, αλλά για να μπαίνεις σε αυτές».

Φέρνει δε ως παράδειγμα τη Συνομιλία του Σωκράτη με έναν αλαζόνα νέο, τον Καλλικλή. Αυτός, θέλοντας να προσβάλλει τον φιλόσοφο, του πετάει στα μούτρα ότι είναι ένας ανόητος γέρος, ο οποίος κάνει ερωτήσεις που ταιριάζουν σε παιδιά. Και λέει ο Σαβατέρ: «Στην πραγματικότητα αυτό που κάνει ο νέος, χωρίς να το ξέρει, είναι ότι ορίζει τη φιλοσοφική στάση: να παίζεις, κάνοντας ερωτήσεις σαν αυτές που κάνουν τα παιδιά, αλλά να τις κάνεις απολύτως σοβαρά, χωρίς άλλο σκοπό από το να βγεις το γρηγορότερο από την άγνοια. Γιατί τα πρόσωπα που φιλοσοφούν είναι εκείνα που επιθυμούν και ανυπομονούν να βγουν από την άγνοια».

Συνδέει δε τη διαρκή μάχη κατά της αυθεντίας με το θέμα της δημοκρατίας και των προαπαιτούμενών της: δηλαδή τον διαρκή έλεγχο και την αμφισβήτηση της εξουσίας (κάθε είδους). Εάν σταματήσουμε κάποτε να αμφισβητούμε, τότε το παιχνίδι είναι χαμένο από χέρι. Αναφέρει συγκεκριμένα: «Με τη δημοκρατία μπορείς να κάνει ό,τι θέλεις, εκτός από το να επαναπαύεσαι».

Οταν αποδεχτούμε τη θέση μας στον καναπέ είμαστε τελειωμένοι. Ευτυχώς το τελευταίο διάστημα το Κίνημα των Τεμπών έβαλε σε αυτόν τον καναπέ αναμμένα κάρβουνα, έτσι ώστε να μη βολευόμαστε. Κατόρθωσε να γίνει μια μάχη για την αξιοπρέπειά μας, διεκδικώντας την από μια κυβέρνηση που δεν ορρωδεί προ ουδενός!