Κάλεσμα σε αφύπνιση από την υπνοβασία

«“Δεν ξέρουμε τι μας συμβαίνει, και ακριβώς αυτό είναι που μας συμβαίνει” γράφει ο Χοσέ Ορτέγκα υ Γκασέτ. Τι είναι αυτή η άγνοια; Είναι μυωπία απέναντι σε καθετί που ξεπερνά την αμεσότητα; Μια ανακριβής αντίληψη της πραγματικότητας; Μια γενικευμένη υπνοβασία; Τι συμβαίνει στη Γαλλία; Στον κόσμο; Ας αφυπνίσουμε τις συνειδήσεις μας».

Αυτή είναι η προμετωπίδα του νέου βιβλίου του γηραιονεότατου Εντγκάρ Μορέν, ο οποίος φέτος κλείνει αισίως τα 102 χρόνια του και ελπίζουμε να ζήσει αρκετά ακόμα για να συνεχίζει να μας εκπλήσσει με τη διαύγεια και την καθολικότητα της σκέψης του. Ο τίτλος είναι «Ας ξυπνήσουμε», κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, σε άψογη μετάφραση, όπως πάντα, του Γιώργου Καράμπελα. Είναι πραγματικά μια έκκληση για αφύπνιση από τον λήθαργο στον οποίο φαίνεται να βρίσκεται η ανθρωπότητα, βαδίζοντας ολοταχώς προς τον γκρεμό, με σπασμένα τα φρένα.

Ο «παππούς» Εντγκάρ μάς λέει ότι μετά τη Γαλλική Επανάσταση του 1789 αναδύθηκαν ουσιαστικά δύο Γαλλίες, οι οποίες πότε συνυπήρξαν και πότε συγκρούστηκαν: μία ουμανιστική και μία αντιδραστική. Σήμερα, όπως δείχνουν όλες οι τελευταίες εξελίξεις, κυριαρχεί σχεδόν απόλυτα η δεύτερη. Η Μαρίν Λεπέν και ο Ερίκ Ζεμούρ ενσαρκώνουν το αποκρουστικό πρόσωπο αυτής της αντιδραστικής Γαλλίας, που δεν θέλει τους ξένους, που κλείνεται στον εαυτό της και ασχολείται αποκλειστικά και μόνο με τη «γαλλική ταυτότητα». «Ο εθνικισμός απανθρωποποιεί τον εχθρό σε καιρό πολέμου και υπανθρωποποιεί τον ξένο σε καιρό ειρήνης» γράφει ο Μορέν, συνοψίζοντας σε μία και μόνη γραμμή την κοινοτοπία του κακού που οδήγησε στο Αουσβιτς, αλλά και τα εγκλήματα που διαπράττονται σήμερα στο όνομα της «εθνικής καθαρότητας» και της απόρριψης των «ξένων».

Αυτό που μας επισημαίνει είναι η ανάγκη για μια πλανητική συνείδηση, στον βαθμό που τα προβλήματα έχουν πάψει προ πολλού να είναι τοπικά και λαμβάνουν χαρακτήρα παγκόσμιο. Ο Μορέν διαπιστώνει χωρίς περιστροφές ότι «ο παγκοσμιοποιημένος νεοφιλελευθερισμός δεν είναι παρά η παγκοσμιοποιημένη παντοδυναμία του κέρδους» και προσθέτει πως «η νέα εποχή ενώνει αξεδιάλυτα το πεπρωμένο της Γης, το πεπρωμένο της Ζωής και το πεπρωμένο της Ανθρωπότητας σε όλους τους τομείς».

Παράλληλα, αμφισβητεί την τυφλή πίστη στην πρόοδο και στην επιστήμη, λέγοντας ότι αυτές «φέρνουν τις δικές τους οπισθοδρομήσεις και καταστροφές». Ο συγγραφέας ασκεί σφοδρή κριτική στην υπολογιστική σκέψη, που, όπως λέει, κατάγεται από την αριστοτελική λογική και η οποία με τη σειρά της υιοθετεί την τυπική λογική. Αυτή η τελευταία εξοβελίζει τις αντιφάσεις ως παραλογισμό και θεωρεί ότι μόνο αυτή βρίσκεται σε απόλυτη αντιστοιχία με την πραγματικότητα. Σήμερα, όμως, περισσότερο από ποτέ οφείλουμε να μελετήσουμε «το διφορούμενο, τις αμφισημίες και τις αντιφάσεις των επιστημονικών, τεχνικών και οικονομικών προόδων που συσκοτίζονται από τη λογική μας και, κατά συνέπεια, από την περιορισμένη ορθολογικότητά μας».

Ο Μορέν έχει εγκαθιδρύσει τον όρο Homo Sapiens Demens, ο οποίος αναδεικνύει την αντιφατικότητα, το συγκρουσιακό και το διπολικό μέσα στον άνθρωπο: μεταφράζεται ως Ανθρωπος Σοφός Αφρων. Υπογραμμίζει ότι ο κίνδυνος δεν προέρχεται από την τεχνητή νοημοσύνη και τα ρομπότ, αλλά ότι ο πραγματικός κίνδυνος είναι να γίνουν οι άνθρωποι ρομπότ.

Πάντως βρίσκει, όπως πάντα, λόγους ελπίδας: Πρώτον, στο ότι πάντα μπορούμε να στοιχηματίζουμε στο απίθανο, δεύτερον, στις δυνατότητες και στη δημιουργικότητα του ανθρώπινου πνεύματος και, τρίτον, στην αδυνατότητα να αντέξουν επ’ άπειρον οι άνθρωποι τη μετατροπή τους σε μηχανές και υπηκόους – άρα στο εξεγερτικό τους πνεύμα. Είθε!