Η ιδέα της Ευρώπης και οι ιδέες γενικά

Μπορούν σκέψεις και ιδέες που έχουν διατυπωθεί εδώ και δεκαεπτά χρόνια να διατηρούν τη φρεσκάδα τους, αλλά και από την ανταπόκρισή τους στην αλήθεια; Η απάντηση είναι κατηγορηματικά καταφατική εάν αφορά έναν διανοούμενο του βεληνεκούς του Τζορτζ Στάινερ, ο οποίος στέκεται με τα δυο του πόδια σε δύο «χωράφια»: σε αυτό των φιλοσοφικών και πολιτισμικών ιδεών και σε εκείνο μιας ζώσας -αν και εξελισσόμενης- κοινωνικής και ιστορικής πραγματικότητας. Από τις καλές εκδόσεις «Δώμα» κυκλοφόρησε μόλις σε βιβλίο, με τίτλο «Η Ιδέα της Ευρώπης» και άριστη μετάφραση του Θάνου Σαμαρτζή, η 10η διάλεξη Nexus του ομώνυμου περιοδικού και Ινστιτούτου που δόθηκε τότε στο Αμστερνταμ.

Ο Στάινερ ιχνηλατεί την αντιφατική ιστορική πορεία της ηπείρου, επισημαίνοντας ορισμένα από τα βασικά οδόσημα αυτού του μονοπατιού: το καφενείο (ένα είδος «νέας» αρχαίας αγοράς), το «περπατήσιμο» και εξημερωμένο τοπίο (σε αντίθεση με τα χαοτικά και ομοιόμορφα αμερικανικά τοπία), την παρουσία του παρελθόντος στον δημόσιο χώρο (ονόματα οδών, πλατειών, γεφυρών κ.λπ.), τη συνύπαρξη δύο διαφορετικών πνευματικών παραδόσεων (της αρχαιοελληνικής και της ιουδαιοχριστιανικής) και την τραγική αίσθηση ενός αναπόφευκτου τέλους, στο οποίο όμως ο Στάινερ βάζει και ένα ερωτηματικό.

Το θαυμαστό στη διάλεξη του Στάινερ είναι η ασύλληπτη ευρυμάθεια, η οποία καλύπτει πεδία από την πολιτική και κοινωνική ιστορία της ηπείρου μέχρι τις γεωγραφικές συντεταγμένες δεκάδων χωρών και τα επιστημονικά επιτεύγματα της εποχής μας. Ωστόσο, η κατανόηση των προβλημάτων τού χθες και του σήμερα –τα οποία συνδέει με χαρακτηριστική άνεση– δεν προέρχεται τόσο από την ποσότητα των συσσωρευμένων γνώσεων, όσο από τη βαθιά συνειδητοποίηση του ρόλου ενός «δημόσιου διανοούμενου» και της ευθύνης που αυτός συνεπάγεται.

Ο συγγραφέας επισημαίνει τους κινδύνους ενός συντριπτικού εξαμερικανισμού στις νοοτροπίες και στους τρόπους ζωής, ο οποίος απειλεί με ισοπέδωση διά της ομοιομορφίας. Θεωρεί συγκριτικό πλεονέκτημα της Ευρώπης την απίστευτη ποικιλομορφία και διαφορετικότητα των επιμέρους τόπων και επικαλείται τον Γουίλιαμ Μπλέικ που μιλούσε για την «αγιοσύνη της μικροσκοπικής ιδιαιτερότητας». Προειδοποιεί δε για τις απειλές που προέρχονται από τον θρησκευτικό φανατισμό, είτε αμερικανικής είτε ισλαμικής παραλλαγής, και θυμίζει τις σφαγές στην ήπειρο με θρησκευτικό υπόβαθρο.

Σε πολλά σημεία της διάλεξης ο Στάινερ αποθεώνει την αρχαία Ελλάδα και τα αισθητικά και επιστημονικά της επιτεύγματα, θυμίζοντας τον Μαρξ που θεωρούσε τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό ως «παιδική ηλικία της ανθρωπότητας», αφού ό,τι συνέβη τότε καθόρισε τη μετέπειτα εξέλιξή της.

Για το σήμερα ο μεγάλος αυτός διανοούμενος θεωρεί ότι η Ευρώπη δεν πρέπει να αφήσει τα καλύτερα παιδιά της να ξενιτευτούν, προσφέροντας έτσι ένα ισχυρό συγκριτικό πλεονέκτημα στους ανταγωνιστές της. «Η αξιοπρέπεια του Homo Sapiens εδράζεται σε αυτό ακριβώς: στην πραγμάτωση της σοφίας, την επιδίωξη της μη χρησιμοθηρικής γνώσης, στη δημιουργία της ομορφιάς. Το να βγάζεις λεφτά και να γεμίζεις τη ζωή σου με όλο και πιο τετριμμένα υλικά αγαθά είναι ένα πάθος βαθύτατα χυδαίο – ένα πάθος που σε αφήνει αδειανό» λέει χωρίς περιστροφές.

Σε ορισμένα σημεία της διάλεξης ο Στάινερ δεν αποφεύγει τους πειρασμούς του ευρωκεντρισμού ή της απόδοσης ενός εξέχοντος ρόλου στους διανοούμενους, παρότι αυτοί σε πολλές περιπτώσεις ενέδωσαν στις Σειρήνες του φασισμού και διαφόρων ειδών ολοκληρωτισμού. Παρ’ όλα αυτά όμως το βιβλίο αυτό είναι ένας οδηγός για τη δύναμη των ιδεών, των γραμμάτων και του πολιτισμού.