Τι μπορούν να μας πουν σήμερα τα στρατόπεδα συγκέντρωσης;

Υπάρχουν βιβλία που σαν προβολείς διαλύουν το σκοτάδι ιστορικών περιόδων και φωτίζουν ένα τοπίο, κάνοντάς το περισσότερο οικείο στην κατανόηση και την ερμηνεία. Υπάρχουν και συγγραφείς που μπορούν με μοναδικό τρόπο να κατευθύνουν αυτόν τον προβολέα στη σωστή κατεύθυνση, εκεί που κινούνται οι πρωταγωνιστές των εξελίξεων, φωτίζοντας αίτια, συνάφειες, σχέσεις και προοπτικές. Η ευτυχής αυτή σύμπτωση υπάρχει κάθε φορά που διαβάζω ένα βιβλίο του Ιταλού Εντσο Τραβέρσο, του σημαντικότερου, κατά τη γνώμη μου, εν ζωή ιστορικού της εποχής μας.

Τελευταίο απ’ αυτά, αν και χρονικά έχει γραφτεί το 2002 και έχει κυκλοφορήσει στην Ελλάδα από τις καλές Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου το 2013, είναι το «Οι ρίζες της ναζιστικής βίας: μια ευρωπαϊκή γενεαλογία». Σ’ αυτό ο Τραβέρσο εξετάζει τις καταγωγικές ορίζουσες τριών διαφορετικών θεωριών, εξηγώντας γιατί κάθε μία ξεχωριστά είναι ανεπαρκής για να εξηγήσει το ιστορικό φαινόμενο του ναζισμού. Ποιες είναι αυτές;

• α) Ο ναζισμός ως αντιμπολσεβικισμός, δηλαδή ως μια περίπου νόμιμη και αναμενόμενη κίνηση του εκκρεμούς προς την αντεπανάσταση εξαιτίας της Οκτωβριανής Επανάστασης και του μπολσεβικισμού, ο οποίος αντιμετωπίστηκε σαν ένα ξέσπασμα «ασιατικής βαρβαρότητας». Ο θεωρητικός αυτής της άποψης, ο Ερνστ Νόλτε, απέδωσε τη γενοκτονία των Εβραίων σαν μια ακραία κατάληξη ενός «ευρωπαϊκού εμφυλίου πολέμου», την έναρξη του οποίου τοποθετεί στο 1917. Οπως γράφει ο συγγραφέας, εάν οι Εβραίοι θεωρούνταν υπεύθυνοι για τις σφαγές που διέπραξε ο μπολσεβικισμός (την καταστροφή της αστικής τάξης) έβγαινε το συμπέρασμα ότι (και εδώ παραθέτει Νόλτε) «έπρεπε σαν αντίποινα και σαν προληπτικό μέτρο να εξοντωθούν». Πρόκειται για μιαν απολογητική θεωρία για τα ναζιστικά εγκλήματα.
• β) Ο ναζισμός σαν αντιφιλελεύθερη αντίδραση, συμμετρική προς τον κομμουνισμό, μια αναθεωρητική θέση που ανέπτυξε κυρίως ο Γάλλος ιστορικός Φρανσουά Φιρέ, ο οποίος ουσιαστικά υιοθετεί τη θεωρία των δύο άκρων που εμφανίζονται σαν οι δύο εχθροί της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Η τελευταία όμως, σύμφωνα με τον ίδιο, νίκησε και τους δύο. «Πρόκειται για την κλασική θέση του φιλελεύθερου αντιολοκληρωτισμού: “κόκκινος φασισμός” για την ΕΣΣΔ και “φαιός μπολσεβικισμός” για τη ναζιστική Γερμανία», λέει ο Τραβέρσο. Η θεωρία αυτή συγκαλύπτει τα εγκλήματα του ναζισμού, εξισώνοντάς τα με τις θηριωδίες της σταλινικής περιόδου.
• γ) Ο ναζισμός σαν γερμανική παθολογία, άποψη διατυπωμένη από τον Ντάνιελ Τζ. Γκολντχάγκεν. Σύμφωνα με αυτόν, όπως λέει ο Τραβέρσο, «το μόνο και επαρκές κλειδί για την κατανόηση του Αουσβιτς είναι ο αντισημιτισμός, όχι τόσο του ίδιου του Χίτλερ, αλλά κυρίως και βασικά των Γερμανών… Πρόκειται για μια νέα παραλλαγή, απλουστευμένη και ριζοσπαστικοποιημένη, της κλασικής θέσης περί deutsche Sonderweg, ενός γερμανικού “ιδιαίτερου δρόμου”. Δηλαδή μια ερμηνεία βασισμένη στη «γερμανική ιδιαιτερότητα», κάτι που «αθωώνει» συνολικά τον ιμπεριαλισμό και την αποικιοκρατία.

Ο Τραβέρσο θεωρεί ότι και οι τρεις αυτές προσεγγίσεις είναι μονοαιτιακές και άρα μη επαρκείς για να εξηγήσουν τόσο σύνθετα φαινόμενα όπως ο ναζισμός και η Ιουδαιοκτονία. Με έναν συστηματικό και εξαντλητικό τρόπο δείχνει ότι το κοινωνικό, οικονομικό, επιστημονικό και διανοητικό περιβάλλον του δέκατου ένατου και των αρχών του εικοστού αιώνα ήταν εκείνο που διαμόρφωσε τις υλικές και ιδεολογικές προϋποθέσεις για την εμφάνιση, άνοδο και κυριαρχία των ναζί.

Η αναζήτηση ξεκινά από την ευρωπαϊκή αποικιοκρατία στην Αφρική και στην Ινδία και τα συνδεόμενα με αυτή μαζικά εγκλήματα, τα οποία σε αρκετές περιπτώσεις ήταν κλασικές γενοκτονίες. Το ιδεολογικό επίχρισμα για να εκλογικευτούν αυτά τα εγκλήματα το έδωσε ο αναπτυσσόμενος τότε επιστημονισμός, ουσιαστικά η πολιτική χρήση της επιστήμης: κοινωνικός δαρβινισμός, ευγονισμός, θεωρίες φυσικής επιλογής, μαλθουσιανισμός κ.λπ. «Οι αποικιακοί πόλεμοι στη Νοτιοδυτική Αφρική, στις αρχές του αιώνα, παρουσίαζαν όλα τα γνωρίσματα μιας εκστρατείας εξολόθρευσης που προεικόνιζε, σε πολύ μικρή κλίμακα, τον πόλεμο του Χίτλερ ενάντια στην ΕΣΣΔ το 1941», τονίζει ο Τραβέρσο.

Η συνέχεια δόθηκε στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, έναν ολοκληρωτικό πόλεμο, στον οποίο οι στρατοί ακολούθησαν το πρότυπο οργάνωσης του εργοστασιακού καπιταλισμού και του τεϊλορισμού: ιεραρχία, πειθαρχία, υπακοή, εκτέλεση διαταγών και εξειδίκευση. Στον μαζικό εργάτη αντιστοιχούσε ο μαζικός στρατιώτης. Ο ένας ήταν «κρέας για τη μηχανή» και ο άλλος «κρέας για τα κανόνια». Σύμφωνα με τον συγγραφέα, η σχεδιοποιημένη καταστροφή του εχθρού και η αντιμετώπισή του ως «υπανθρώπου» (untermensh) άνοιξαν τον δρόμο για τη χωρίς ενοχές θανάτωση εκατομμυρίων ανθρώπων. Ο ίδιος ο Χίτλερ θεωρούσε ότι οι Σλάβοι πρέπει να αντιμετωπιστούν με τον ίδιο τρόπο που οι Δυτικοί αντιμετώπισαν τους Ινδιάνους της Αμερικής και οι Αγγλοι τους Ινδούς.

Ο ναζισμός δεν ήταν απλώς ένας αντιδιαφωτισμός, μια volkisch ιδεολογία και ένας ακραίος γερμανικός ρομαντισμός, καθώς εκπροσωπούσε μια σύνθεση με την πιο προηγμένη τεχνολογία, την εργαλειακή ορθολογικότητα και τη γραφειοκρατική οργάνωση, έτσι όπως αποδείχτηκε από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και εξόντωσης. Ηταν –κατά τον συγγραφέα– ένα «αμάλγαμα αντικομμουνισμού, ιμπεριαλιστικού επεκτατισμού (Lebensraum: ζωτικός χώρος) και αντισημιτικού ρατσισμού», κάτι που του προσέδιδε μια άγνωστη μέχρι τότε ριζοσπαστικότητα.

Η Γενοκτονία των Εβραίων και τα στρατόπεδα του θανάτου, μας λέει ο Τραβέρσο, δεν είναι απλώς μια οπισθοδρόμηση προς τη βαρβαρότητα και την αγριότητα, αλλά «εκφράζουν, επίσης, μια από τις δυνατότητες της “διαδικασίας του πολιτισμού”, μια από τις όψεις της, μια από τις πιθανές παρεκκλίσεις της».

Το δείχνει και το φωνάζει ολόκληρη η ευρωπαϊκή ιστορία των δύο τελευταίων αιώνων: γκιλοτίνα, καταστολή εξεγέρσεων, απρόσωποι θάνατοι, εκατόμβες «υπανθρώπων», βασανιστήρια, αποικιοκρατία, μυδράλια, χημικά αέρια, βομβαρδισμοί, ακρωτηριασμοί, αποτέφρωση πτωμάτων. Μια «ευρωπαϊκή γενεαλογία» της ναζιστικής βίας που υποδεικνύει την «ιστορική συνέχεια» σε μια ήπειρο «εργαστήριο των βιαιοτήτων του 20ού αιώνα, με το Αουσβιτς αυθεντικό προϊόν του δυτικού πολιτισμού».