Η νέα χρονιά βρίσκει τον κόσμο σε μια μεταβατική περίοδο, κατά την οποία γνωρίζουμε τι αφήνουμε πίσω μας αλλά δεν ξέρουμε πού ακριβώς πηγαίνουμε. Το διεθνές σύστημα, έτσι όπως προέκυψε από τη Συνθήκη της Βεστφαλίας το 1648, με την εγκαθίδρυση της αρχής της «εδαφικής κυριαρχίας» και τη δημιουργία των εθνών-κρατών, δείχνει σήμερα μπροστά σε πολλαπλά αδιέξοδα.
Οπως μου έλεγε στη συνέντευξη που μου είχε δώσει ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν, το ανυπέρβλητο πρόβλημα που έχουν μπροστά τους αυτά τα έθνη-κράτη συνίσταται στο ότι έχουν πάψει πλέον να είναι «κυρίαρχοι αφέντες εντός των γεωγραφικών τους ορίων» και αυτό γιατί πλέον η οικονομία έχει κυριαρχήσει επί της πολιτικής. Στον βαθμό που τα κράτη χάνουν όλο και περισσότερο την ικανότητα να αποφασίζουν για πράγματα που πρέπει να γίνουν, χάνουν ταυτόχρονα και τη νομιμοποιητική τους δύναμη και υποτάσσονται στις αγορές. Αρα μιλάμε για έλλειμμα εξουσίας των εθνών-κρατών, τα οποία δεν μπορούν πλέον να ελέγξουν τις υπερεθνικές δυνάμεις και τις ροές χρήματος που υπερβαίνουν τα σύνορα.
Οι ιδιαίτερες συνθήκες του κεϊνσιανισμού, του κοινωνικού κράτους και της πλήρους απασχόλησης αποτέλεσαν την εξαίρεση και όχι τον κανόνα και οφείλονταν στο ιδιαίτερο μείγμα πολιτικής και ιστορικής συγκυρίας αμέσως μετά τον πόλεμο και με την απειλή του διεθνούς κομμουνισμού.
Ωστόσο, αυτές ακριβώς οι συνθήκες συνεχίζουν να παράγουν ιστορικά αποτελέσματα, καθώς δισεκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον πλανήτη αναπολούν με νοσταλγία τη «χρυσή τριακονταετία». Αυτή η νοσταλγία τούς κάνει ευάλωτους στους κάθε είδους λαϊκιστές και ακροδεξιούς ηγέτες και δημαγωγούς, βασικό πολιτικό αφήγημα των οποίων είναι η επιστροφή –με κάποιον απροσδιόριστο τρόπο– σ’ αυτή τη χρυσή εποχή, κηρύσσοντας ταυτόχρονα πόλεμο στην παγκοσμιοποίηση και στις συνέπειές της.
Το πρόβλημα για το κατεστημένο πολιτικό προσωπικό και τα συστημικά κόμματα είναι πως ένα μεγάλο μέρος της επιχειρηματολογίας αυτών των ηγετών βρίσκει ευήκοα ώτα στους λαούς, οι οποίοι τη θεωρούν λογική και αναγκαία. Τα μυστικοσυμβούλια των Βρυξελλών, οι άπληστοι τραπεζίτες, οι κραυγαλέες ανισότητες, τα συμβιβασμένα κόμματα, η πολυδάπανη γραφειοκρατία, η αδιαφορία για τους απλούς ανθρώπους – όλα αυτά αποτελούν τον σκληρό πυρήνα της ακροδεξιάς ρητορείας. Και από κοντά βέβαια το μεταναστευτικό: σήμερα ο αριθμός των προσφύγων ξεπερνά τα 65 εκατομμύρια, αριθμός πολύ μεγαλύτερος και από εκείνον των 40 εκατομμυρίων μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο (1945).
Και εάν αυτά αφορούν τα δυτικά και αναπτυγμένα κράτη, τι να πούμε για τις πρώην αποικίες ή τα αδύναμα και περιφερειακά; Ιράκ, Αφγανιστάν, Λιβύη, Υεμένη, Συρία, Σουδάν, Φιλιππίνες, Σομαλία, Αιθιοπία κ.λπ.
Η Αριστερά και οι προοδευτικές δυνάμεις θα πρέπει να αναλύσουν το νέο σκηνικό και να μιλήσουν στο μυαλό και στην καρδιά των ανθρώπων όχι με όρους νοσταλγίας, αλλά λαμβάνοντάς την υπόψη. Πρέπει να στρέψουν τη νοσταλγία από το παρελθόν στο μέλλον. Να τους κάνουν να σκεφτούν την κοινωνική προστασία, τη συνεργασία και την αλληλεγγύη όχι με βάση μια εποχή που –κατά πάσα πιθανότητα– δεν θα επιστρέψει ποτέ στις σημερινές συνθήκες του καπιταλισμού, αλλά μια εποχή που ενδεχομένως θα φτιαχτεί από τους ίδιους πάνω σε ένα νέο σχέδιο, με άλλα υλικά. Σήμερα η συνεργασία και η συμβίωση σε εθνικό και διεθνικό επίπεδο αποδεικνύεται κάθε μέρα που περνάει όλο και πιο χιμαιρική και αυτό πρέπει σίγουρα να αλλάξει.
