H προσφυγιά -και η βαθιά της οδύνη- ως πανανθρώπινο πολιτικό και πολιτισμικό πρόβλημα είναι ένα από τα θεμελιώδη θέματα που απασχόλησαν τον Διονύσιο Σολωμό στο συγκλονιστικό έργο του «Η Γυναίκα της Ζάκυθος».
Το έργο συντίθεται την περίοδο της δεύτερης πολιορκίας του Μεσολογγίου (1825-1826), όπως σημειώνει ο Στυλιανός Αλεξίου στην κλασική του μελέτη «Διονυσίου Σολωμού Ποιήματα και Πεζά» (εκδ. στιγμή).
Ο ποιητής, με έντονο κοινωνικό και πολιτικό ριζοσπαστισμό, δημιουργεί δύο αντιθετικούς πόλους.
Τη Γυναίκα της Ζάκυθος, μια πλούσια αστή, η οποία εναντιώνεται στην Επανάσταση του 1821, δηλαδή στο μεγάλο πολιτικό και ηθικοπνευματικό γεγονός της Ελευθερίας, της Δικαιοσύνης και της Ισότητας, για να μη χάσει τα προνόμιά της, ενώ συγχρόνως υβρίζει τις Μεσολογγίτισσες προσφυγοπούλες που έχουν καταφύγει στο νησί της.
Μάλιστα η ίδια θέλει να αποτύχει η Επανάσταση και οι βασιλιάδες της Ιερής Συμμαχίας να καταστείλουν οτιδήποτε αντιτίθεται στην Κατοχική Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Ο δεύτερος πόλος είναι οι γυναίκες πρόσφυγες του Μεσολογγίου, με υψηλές αξίες, διακονεύουν για να ζήσουν και μαζί τους συμπορεύονται ολόψυχα οι «πάμφτωχοι» Ζακυνθινοί.
Ο Σολωμός ουσιαστικά πριν δημιουργηθεί ελληνικό κράτος εισάγει την έννοια της ταξικότητας στο Εθνος με αφετηρία τις προσφυγοπούλες του Μεσολογγίου.
Δημιουργεί μία οικουμενικότητα αξιών, υπόβαθρο του μετέπειτα Διεθνισμού.
Σφυρηλατεί καθολικό μέτρο. Η πρωτοποριακή αυτή θέση του Σολωμού -ο οποίος διέθετε σημαντικό φιλοσοφικό υπόβαθρο-, που δεν έχει αναδειχθεί επαρκώς, έρχεται από το μέλλον για να φωτίσει σημερινές πτυχές του προσφυγικού προβλήματος.
Σε μία «προσθήκη» παρομοιάζει το έθνος που βάλλεται από τον εθνικισμό και τον ρατσισμό με μαδημένη κότα, μία φοβερή οντολογική εικόνα για κάθε περίπτωση.
Ιδού: «Πώς πάει το έθνος, πώς πάνε οι δουλειές;» Και άφησε το κουπί του και με το χέρι εσυχνόκοβε τον αέρα οριζοντίως.
«Είδες να μαδάνε την κότα και ο αέρας να συνεπαίρνει τα πούπουλα; Ετσι πάει το έθνος».
Ο ποιητής στηλιτεύει διαχρονικά τον ρατσισμό:
«Και μου ήρθε στο νου μου περισσότερο από όλους αυτούς η Γυναίκα της Ζάκυθος, η οποία πολεμάει να βλάφτει τους άλλους με τη γλώσσα και με τα έργατα και ήταν έχθρισσα θανάσιμη του έθνους. …Ο φθόνος, το μίσος, η υποψία, η ψευτιά, της ετραβούσανε πάντα τα σωθικά».
