Οταν ξεκίνησα να γράφω, κατά κάποιο τρόπο συστηματικά –αυτό συνέβη το ’81-’82 που, σιγά σιγά, μπήκα στο χρονογράφημα με τη στήλη «στα πεταχτά», στη δεύτερη σελίδα της Ελευθεροτυπίας–, μου είχε κολλήσει μία φράση/παραίνεση του Θωμά Ακινάτη (δεν ξέρω αν την απηύθυνε σε άλλον ή στον εαυτό του∙ υποθέτω το δεύτερο): ούτε μία μέρα χωρίς αράδα – nulla die sine linea.
Εν τέλει, όταν τυχαία χρειάστηκε να επιβεβαιώσω το ακριβές της γνώσης μου, είδα πως είναι μάλλον παρακινδυνευμένο να θεωρήσεις μια γνώση απόλυτη∙ να μπορείς δηλαδή να πεις με βεβαιότητα ότι «αυτό το ξέρω καλά και είναι έτσι όπως το λέω». Τρίχες!
Μια ζωή είχα κάνει σημαία τη φράση του Ακινάτη, την πετάριζα δεξιά-αριστερά, όποτε έβρισκα ευκαιρία, τη μοστράριζα κάνοντας το μάγκα…
Αλλά όταν –τυχαία, επαναλαμβάνω– ήρθε η στιγμή της επαλήθευσης: πώς είναι η φράση ακριβώς, (θα έχανα στοίχημα ότι την έγραφα και τη μετέφραζα σωστά!) και, αν είναι δυνατόν, πότε την είπε ή πού την έγραψε ο Ακινάτης, μπήκα σε μία μηχανή αναζήτησης και είδα ότι: πρώτον η φράση είναι πασίγνωστη, δεύτερον το die, δεν είναι die, αλλά dies (κάπου το είδα και diem).
Κυρίως, δεν εκκινεί από τον γραπτό λόγο, αλλά από τη ζωγραφική (το linea δηλαδή είναι γραμμή στην τέχνη, δεν είναι αράδα στη λογοτεχνία!) και, προπαντός, δεν είναι του Ακινάτη! Είναι καμιά δεκαπενταριά αιώνες και πλέον προγενέστερη.
Είναι ελληνικότατη (αλλά αγνοείται η αυθεντική μορφή της). Αποδίδεται στον μεγάλο ζωγράφο του 4ου αιώνα, τον Απελλή (ο οποίος θεωρείται και ζωγράφος του Μεγαλέξανδρου, που και αυτό είναι αμφισβητήσιμο και μάλλον δεν ισχύει!).
Και τη διέσωσε ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, τον 1ο μ.Χ. αιώνα, στο κορυφαίο έργο του Φυσική Ιστορία (Naturalis Historia), ουσιαστικά η πρώτη στην Ιστορία εγκυκλοπαίδεια! Ετσι έφτασε ώς τις μέρες μας με τη λατινική γραφή της: nulla dies sine linea.
Η φράση αυτή (του Απελλή, διά στόματος Πλίνιου του Πρεσβύτερου) επηρέασε βαθύτατα την ιταλική Αναγέννηση και τότε (αυτό είναι δική μου υπόθεση) ξέφυγε από τη ζωγραφική και πέρασε στην εν γένει δημιουργία (ως ανάγκη καθημερινής άσκησης ενός δημιουργού).
Αποκλείω δε το γεγονός, ο Ακινάτης (13ος αιώνας), από τους πρόδρομους την Αναγέννησης, με ευρεία παιδεία, να μην τη γνώριζε (αλλιώς πώς την συγκράτησα απ’ αυτόν τόσα χρόνια∙ προφανώς κάπου το διάβασα!).
Δεν τη βρήκα πάντως στα (ελάχιστα ωστόσο) σταχυολογημένα γνωμικά του Ακινάτη. Βρήκα όμως ένα γνωμικό του παντός καιρού: μπορούμε να ελαφρύνουμε τη θλίψη με έναν καλό ύπνο, ένα μπάνιο και ένα ποτήρι κρασί!
Ακόμα μία απόδειξη της βεβαιότητας ότι η εν λόγω φράση του Απελλή/Πλίνιου του Πρεσβύτερου πράγματι πέρασε από τη ζωγραφική στην εν γένει δημιουργία, είναι ότι ο σοφότερος της εποχής του (15ος/16ος αιώνας), ο ελληνομαθής Ολλανδός, Ερασμος, για παράδειγμα, την αναφέρει.
Δεν την καταγράφει βέβαια ακριβώς, αλλά σαφώς την υπονοεί, όταν στα κατ’ αυτόν ελληνικά σημειώνει επί λέξει: τήμερον (σήμερα) ουδεμίαν γραμμήν ήγαγον. Αυτοί οι πειρασμοί είναι που κάνουν τη γνώση επιθυμητή…
