«Μοναδικό μνημείο της σύγχρονης Ιστορίας που αποτυπώνει την αγωνία και τη στέρηση της ελευθερίας του ελληνικού λαού στα χρόνια της δικτατορίας». Είναι ο κύριος λόγος που το υπουργείο Πολιτισμού, με την απόφαση 18476/416/13.5.1983, έκρινε διατηρητέο μνημείο το εκκλησάκι της Αγίας Ματρώνας-Κιουράς στο Παρθένι της Λέρου, τη γνωστή στους ντόπιους Αγιά Κιουρά, μονόχωρο, καμαροσκέπαστο κτίσμα του 18ου αιώνα, στα λείψανα παλαιότερου ναού, με δύο προκτίσματα νεότερων χρόνων· πιθανόν μετά την ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου μεταπολεμικά.
Η Αγιά Κιουρά –αφιερωμένη, κατά τη θρησκευτική παράδοση, σε αρχοντοπούλα από τη Χίο (Χιοπολίτις) που μόνασε τον 15ο αιώνα και αγίασε στη Λέρο– αποτύπωσε την αγωνία και τη στέρηση ελευθερίας στα χρόνια της χούντας της 21ης Απριλίου. Καθώς αγιογραφήθηκε (ιστορήθηκε) από καλλιτέχνες κρατούμενους της χούντας στο στρατόπεδο εξορίστων του Παρθενίου, τη διετία 1969-1971.
Η ιδέα ήταν του Μανώλη Γλέζου. Τη δέχτηκε η διοίκηση του στρατοπέδου. Την υλοποίησαν –με θέρμη ψυχής, ως μαρτυρία της εποχής και ως ιδεατή απόδραση από τα δεσμά της εξορίας· γνωρίζω πολύ καλά τι γράφω– τρεις κρατούμενοι ζωγράφοι: ο Κυριάκος Τσακίρης, ο Αντώνης Καραγιάννης και ο Τάκης Τζανετέας. Με μοντέλα, κυρίως, κατοίκους της Λέρου που δέχτηκαν να ποζάρουν, αλλά και εξόριστους. Με σεβασμό στην παράδοση της βυζαντινής τέχνης. Αλλά και με ισορροπημένη ελευθεριότητα που δίνουν στο συλλογικό αυτό έργο μία καλλιτεχνική μοναδικότητα πέραν του ιστορικού, μνημειακού του χαρακτήρα.
Είδα κι εγώ την Αγιά Κιουρά, το 2018, σε επίσκεψη ομαδική στα δύο στρατόπεδα της χούντας στη Λέρο, που οργάνωσε τότε το υπουργείο Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής, με υπουργό τον εξαίρετο Νεκτάριο Σαντορινιό που έφυγε μόλις στα 50 του το 2023. Είδα και συγκινήθηκα τα ιστορημένα πάθη του Χριστού από κρατούμενους στο όνομα της ελευθερίας. Είδα μαζί και τα πάθη των αγιογραφιών, από τον καιρό και τον χρόνο, αλλά και από την απουσία έγκαιρης, προληπτικής προστασίας και συντήρησης.
Ετρεχε και τότε ένα πρόγραμμα συντήρησης προς διάσωση. Βραδυκίνητο· το είχα σημειώσει και τότε. Τρέχει και τώρα. Η φωτογραφία με τον Χριστό σε… επίδεσμο, πρόσφατη (την οφείλω, με άλλες, εξίσου πειστήρια, στον Αλέξη Ντάρα), μαρτυρεί του λόγου το ασφαλές, ότι διάθεση υπάρχει, όπως υπάρχει και μελέτη αναστήλωσης/αποκατάστασης, να σωθεί ό,τι μπορεί ακόμα να σωθεί. Ομως, παραδόξως, στην εκτέλεση υπάρχει αύξουσα γεωμετρική πρόοδος επιβράδυνσης που έχει να κάνει με την ταχύτητα –ή τη βραδύτητα– εγκρίσεων ή εκταμιεύσεων, που ίσως αποβούν μοιραίες για την ακεραιότητα του μνημείου.
Δεν υπαινίσσομαι το οτιδήποτε. Αν ήμουν πεπεισμένος ότι η βραδύτητα είναι σκόπιμη, δεν είχα κανέναν λόγο –ούτε και φόβο– να μην το δημοσιεύσω… ολογράφως. Καλό είναι οι εργασίες να επισπευστούν, ασφαλώς όχι εις βάρος της ποιότητας, αλλά και όχι προς όφελος της όποιας… –συνηθισμένης, αλίμονο, στη χώρα μας– αμνησίας. Δυστυχώς μες στους πολλούς αγίους και αγίες της Εκκλησίας (κάπου διάβασα πως είναι περίπου τετραπλάσιοι των 365 ημερών του έτους), δεν υπάρχει αγία προστάτις της μνήμης, μήπως και προσευχόμενοι κάτι καταφέρουμε! Μόνη «Αγία Μνήμη» που γνωρίζω είναι το εν λόγω μυθιστόρημα του Δημήτρη Παπαχρήστου!
ΥΓ. Ας μου επιτραπεί να αφιερώσω την «Αγιά Κιουρά» μου στη μνήμη των τριών καλλιτεχνών που την ιστόρησαν, ιδίως στον Κυριάκο Τσακίρη, συγκρατούμενό μου στις Φυλακές Αβέρωφ· στον ίδιο χώρο όπου χρόνια μετά καταδικάστηκε η Χρυσή Αυγή ως εγκληματική οργάνωση.
