Τι εννοούμε πολιτικό και ποια η σημασία του στην τέχνη; Το ερώτημα στο οποίο κάθε σημαντικό έργο καλείται να δώσει έμπρακτα τη δική του απάντηση τέθηκε και πάλι έντονα από την πρόσφατη διαμάχη στην Μπερλινάλε. Με τις μνήμες από τη χρήση της κρατικής προπαγάνδας στις διάφορες εκδοχές της «στρατευμένης τέχνης» τον περασμένο αιώνα να είναι ακόμα νωπές, κάποιες μορφές τέχνης σήμερα αναζητούν το εκτός και το πέραν των ορίων και των ορισμών, την απόλυτη ελευθερία από κανόνες, την εγκατάλειψη «ξεπερασμένων» εννοιών, όπως η αλήθεια, η ομορφιά, το δίκιο, είτε συνολικά της κουλτούρας (κάνσελ κάλτσερ).
Το σκάνδαλο, η πρόκληση, το χαστούκι στο κοινό γούστο είναι ανάμεσα στις πρακτικές της. Και η αλλεργία προς κάθε προπαγάνδα και κάθε σκοπιμότητα της τέχνης παραμένει σταθερό φαινόμενο μεταξύ των καλλιτεχνών αλλά και των κριτικών και των διοργανωτών που αποφασίζουν τι αξίζει και τι δεν αξίζει να ονομάζεται καλλιτεχνικό και να παίρνει το διαβατήριο για την είσοδο σε αυτό που εδώ και τουλάχιστον ενάμιση αιώνα ονομάζεται «ο κόσμος της τέχνης». Με δυο λόγια, η τέχνη που επιδιώκει να είναι προπαγάνδα κρίνεται ότι στην ουσία δεν είναι τέχνη.
Οι καλλιτέχνες όμως που αντέδρασαν παραδειγματικά στην άποψη του Βέντερς ότι η τέχνη δεν αλλάζει την ιδεολογία των πολιτικών, αλλά μόνο τις ιδέες των ανθρώπων, δεν έκαναν, όπως διαβάζω για τη θεματική των έργων τους και τις παρεμβάσεις τους, προπαγάνδα. Ούτε ήθελαν να πολεμήσουν την κουλτούρα στο σύνολό της. Μιλούσαν για την ανοιχτή πληγή και το τραύμα στην Παλαιστίνη, που δεν μπορεί να μην το βλέπουμε κρυμμένοι στην ενοχή παλαιών εποχών ή στα νέα πολεμικά σχέδια για τη μοίρα των λαών. Ή την άλλη πληγή, την περισσότερο καλυμμένη προς το παρόν με τον μανδύα της «δημοκρατίας» από την τουρκική κυβέρνηση, που εγκυμονεί νέες απειλές στο όνομα και ιμπεριαλιστικών μύθων όπως αυτός της Κόκκινης Μηλιάς.
Η τέχνη, όπως και ο άνθρωπος, αγγίζει το κοινωνικοπολιτικό ακόμα και όταν φαντάζεται άλλους κόσμους. Και μιλά για τα δύσκολα και τα εκτός επίσημης γραμμής ενός κράτους ή θεσμού όχι για να αναμορφώσει αλλά για να προειδοποιήσει τους πολιτικούς και κυρίως για να πει στους ανθρώπους που αδικούνται ότι είναι κοντά τους. Οτι δεν είναι μόνοι μέσα στο χάος των ανταγωνισμών, των γενοκτονιών, των εκκαθαρίσεων.
Δεν ξέρουμε σε ποιο κόμμα του αθηναϊκού Δήμου ανήκε ο Σοφοκλής όταν έγραφε την «Αντιγόνη» όπου ασκούσε κριτική στον Κρέοντα. Μιλούσε όμως για την υποχρέωση του ηγέτη -του κάθε ηγέτη- να ακούει τη φωνή του λαού. Ο Σοφοκλής, ο Σέξπιρ, ο Καλντερόν, ο Ουγκό δεν είναι τόσο γνωστοί για τις κομματικές τους προτιμήσεις. Ηταν πολίτες, άρα έκαναν πολιτική με το έργο τους. Παράδειγμα αλληλεγγύης προς τον αδικημένο, τον κατάδικο, τον κυνηγημένο. Τότε όπως και σήμερα.
