Αίγινα 1967-2025

Το Καποδιστριακό Ορφανοτροφείο της Αίγινας ήταν το πρώτο μεγάλο δημόσιο κτίριο που κατασκευάστηκε στην Αίγινα –και σε όλη την απελευθερωμένη Ελλάδα– επί κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια και με δική του πρωτοβουλία, σύμφωνα με σχέδια του αρχιτέκτονα Θεόδωρου Βαλιάνου (στρατιωτικός του τσαρικού στρατού, αγωνιστής του 1821, μηχανικός-αρχιτέκτονας, πρόξενος και λόγιος, γεννημένος στη Ρωσία, κεφαλληνιακής καταγωγής· δεν ξέρω αν υπάρχει στην Αίγινα δρόμος με το όνομά του· θα έπρεπε!). Λειτούργησε ως ορφανοτροφείο, για τα ορφανά του Αγώνα, συγχρόνως και εκπαιδευτικό ίδρυμα, προσφέροντας επαγγελματική, μουσική και σωματική αγωγή στα παιδιά. Στο κτίριο στεγάστηκε και το πρώτο Πρότυπο Σχολείο της χώρας.

Η κατασκευή του ξεκίνησε, όπως και του ναού που βρίσκεται μες στο οικόπεδο, την άνοιξη του 1828. Τα χρήματα για την κατασκευή διέθεσαν Ελληνες του εξωτερικού και φιλέλληνες. Το οικόπεδο πρόσφερε η Δημογεροντία της Αίγινας. Τελείωσε τον Ιούνιο του επόμενου έτους. Μόλις σε ένα χρόνο δηλαδή. Το πρώτο μεγάλο δημόσιο κτίριο στη χώρα μας (αρκετά μεγάλο, για τα μέτρα και τις δυνατότητες εκείνης της εποχής) οικοδομήθηκε σε τόσο χρόνο που, αναλογικά, δεν πέτυχε κανένα άλλο δημόσιο κτίριο από τότε μέχρι σήμερα. Οι συγκρίσεις μάλλον φέρνουν μελαγχολία!

Αρχές Μαρτίου του 1829 είχαν εγκατασταθεί τα πρώτα παιδιά. Περιλάμβανε δώδεκα δωμάτια, χωρητικότητας τριάντα παιδιών έκαστο, συνολικής χωρητικότητας 360 παιδιών, ενώ έφθασε να στεγάζει μέχρι 500. Περίπου τόσοι θα φτάσαμε κι εμείς, οι κρατούμενοι της χούντας. Στη μεγάλη μας πυκνότητα, 1968-1971, πρέπει να ξεπεράσαμε κάποιες φορές τους τριακόσιους, μοιρασμένοι σε πέντε πτέρυγες (ακτίνες), ανά δύο θαλάμους καθεμιά. Εννοώ, μόνον οι πολιτικοί κρατούμενοι, γιατί υπήρχαν και ποινικοί. Οπως υπήρχαν και ακτίνες με κάποιες, περιορισμένες, αναμίξεις. Σίγουρα πάντως υπήρχε πτέρυγα (ακτίνα) με πολιτικούς κρατούμενους προερχόμενους από την Ενωση Κέντρου, η λεγόμενη «των κεντρώων». Ακόμα και η χούντα προνοούσε να μη γίνονται πολιτικές επιμιξίες από φόβο πολιτικών… επιμολύνσεων.

Μετά τον θάνατο του Καποδίστρια, το Ορφανοτροφείο έκλεισε. Από το 1834 μέχρι το 1837 στέγασε τη Σχολή Ευελπίδων, το 1841 μετατρέπεται σε ψυχιατρείο και από το 1860 έως το 1866 λειτούργησε ως λοιμοκαθαρτήριο, ενώ για τρία χρόνια, μέχρι το 1869, στέγασε πρόσφυγες από την Κρήτη· μετά τον μεγάλο ξεσηκωμό του 1866-1869 που κορυφώθηκε με το ολοκαύτωμα της Μονής Αρκαδίου.

Από το 1880 και μέχρι το 1985 –έναν αιώνα και πλέον– το κτίριο λειτούργησε ως φυλακές υψίστης ασφαλείας, με τρόφιμους κυρίως πολιτικούς κρατούμενους. Λέγαμε κάποτε ότι πρόοδος σημαίνει, όταν μια φυλακή γίνεται σχολείο. Στην περίπτωσή μας, συνέβη ακριβώς το αντίθετο. Η ιστορία των Φυλακών της Αίγινας έχει και την αιματηρή της πλευρά: στην οχυρή θέση Τούρλος, στη βόρεια πλευρά του νησιού, υπάρχει μνημείο εκτελεσμένων πολιτικών κρατουμένων, τόσο κατά τη γερμανική Κατοχή όσο και κατά τα χρόνια που ακολούθησαν τον Εμφύλιο.

Το κτίριο σήμερα βρίσκεται, ως διατηρητέο, υπό την προστασία του υπουργείου Πολιτισμού (Τμήμα Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων και Μουσείων). Γίνονται, όπως βλέπουμε, ενέργειες για την επισκευή και αναπαλαίωσή του, πολλές από τις οποίες εμφανώς δεν είναι και οι πιο ενδεδειγμένες, με επιστημονική, όπως πληροφορούμαι, τεκμηρίωση. Στόχος, η μετατροπή του σε διαχρονικό μουσείο όπου θα παρουσιάζονται η πλούσια ιστορία και ο πολιτισμός της Αίγινας, παράλληλα με άλλες εκδηλώσεις. Θεωρώ σημαντικό, και το προτείνω, στις σχεδιάσεις να συμπεριληφθεί και τμήμα με ντοκουμέντα (υπάρχουν) από τα εκατό και πλέον χρόνια λειτουργίας του κτιρίου ως φυλακής.

ΥΓ. Ομιλία σε συνάντηση κρατουμένων επί χούντας στις φυλακές της Αίγινας και συνομιλίας τους με ευρύ κοινό στο προαύλιο των άλλοτε φυλακών στις 18 Οκτωβρίου.