Τα σημάδια ερημοποίησης στη χώρα μας, αλλά και γενικότερα στη Ν. Ευρώπη και σε πολλά σημεία του πλανήτη είναι πλέον πολύ έκδηλα για να αγνοηθούν. Αν θελήσουμε να διερευνήσουμε τη χρήση της ερήμου ως κινηματογραφικού σκηνικού, μπορούμε να εκκινήσουμε από ταινίες του Τζον Φορντ και του Χάουαρντ Χοκς. Ωστόσο, ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στις ταινίες του Μικελάντζελο Αντονιόνι «Η περιπέτεια» (1960), «Η κόκκινη έρημος» (1964), «Ζαμπρίσκι πόιντ» (1970) και «Επάγγελμα: Ρεπόρτερ» (1975). Η έρημος παρουσιάζεται ως ονειρική εικόνα, παράλληλο σύμπαν, επιφάνεια προβολής, μετα-αποκαλυπτικό τοπίο, άλλη όψη της πραγματικότητας, ψυχαναλυτικό ντιβάνι, σημείο προσδιορισμού ταυτότητας, καθαρτήριος χώρος.
Φυσικά, ο παραπάνω κατάλογος απέχει πολύ από το να είναι πλήρης. Ωστόσο, αξίζει μια παράλληλη ανάγνωση των ταινιών «Επάγγελμα: Ρεπόρτερ» και «Τσάι στη Σαχάρα», του επίσης Ιταλού σκηνοθέτη Μπερνάρντο Μπερτολούτσι (Theshelteringsky, 1990), η οποία βασίζεται στο ομώνυμο βιβλίο του Πολ Μπόουλς. Και στις δυο ταινίες έχουμε ως κοινό σημείο λευκούς άνδρες ως πρωταγωνιστές, η ταυτότητα των οποίων διυλίζεται από την αφρικανική έρημο. Και στις δυο ταινίες οι αντίστοιχες γυναικείες παρουσίες σχετίζονται περισσότερο με το πραγματικό, το ρεαλιστικό και τη λογική, καταφέρνοντας να ξεφύγουν από την περίεργη και καταστροφική έλξη και επιρροή που η έρημος ασκεί στο σώμα και τη σκέψη των λευκών ανδρών. Ετσι, τόσο η Κιτ, η γυναίκα του ζευγαριού στο «Τσάι στη Σαχάρα», όσο και η σύζυγος και η νεαρή ερωμένη του Λοκ στο «Επάγγελμα: Ρεπόρτερ» δείχνουν να βγαίνουν αλώβητες και ανεπηρέαστες από την επίδραση αυτή. Αντίθετα και στις δυο ταινίες οι άνδρες τελικά πεθαίνουν (στην πρώτη) ή απορροφώνται ολοκληρωτικά (στη δεύτερη) στην προσπάθειά τους να προσεγγίσουν το μη πραγματικό, το φαντασιακό, το μυστηριακό και το άδηλο.
Εχει επισημανθεί ότι η έκρηξη του κινηματογραφικού ενδιαφέροντος για την έρημο χρονολογικά συμπίπτει με τη δημοσίευση των εικόνων της Γης από τις πρώτες διαστημικές αποστολές και την αντιδιαστολή τους με τις τραχιές, ερημικές και αλλόκοτες εικόνες της επιφάνειας της Σελήνης. Ισως είναι η ύπαρξη αυτών των εικόνων και πολύ περισσότερο η δραματική αντιδιαστολή τους που τοποθέτησε εκ νέου στο επίκεντρο, ζητήματα σχετιζόμενα με την έρημο όπως η κενότητα, η αποξένωση, η ερήμωση, η ξηρασία, η στειρότητα, η απουσία ζωής, ο έντονα (για τον άνθρωπο) αφιλόξενος χαρακτήρας της. Τα στοιχεία αυτά είναι που οδήγησαν στο να θεωρηθεί η έρημος ως τόπος εξορίας, απομόνωσης, περιθωρίου, τιμωρίας, βασανισμού, αλλά και ως κάτοπτρο στο οποίο προβάλλεται το είδωλό μας: αντικρίζοντάς το, αυτοπροσδιοριζόμαστε. Είναι σοβαρό το ενδεχόμενο η επερχόμενη έρημος να είναι ο καθρέφτης και η τιμωρία μας: γι’ αυτό που είμαστε, για όσα κάνουμε.
* (Ph.D)2, καθηγητής Ιατρικής Φυσικής – Υπολογιστικής Ιατρικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης
