Σεισμοί στη σκέψη

Ο σεισμός, εννοείται ο μεγάλος σεισμός, ως λέξη υπονοεί δύο πράγματα, είτε χρησιμοποιείται κυριολεκτικά είτε μεταφορικά: ότι έχει συνέπειες μεγάλης έκτασης και ότι γίνεται αιφνίδια, απρόσμενα. Γι’ αυτό και στη μεταφορική χρήση του νοηματοδοτεί μεγάλες τομές – λ.χ. «ο πολιτικός σεισμός του 2012». Στην κυριολεκτική χρήση του, ωστόσο, αν έχει τρομακτικά καταστροφική έκταση, είναι δυνατόν να προκαλέσει και πολλούς άλλους, με μεταφορική έννοια, σεισμούς.

Τέτοια ήταν η περίπτωση του σεισμού της Λισαβώνας το 1755, με αποτέλεσμα περί τους 50.000-70.000 νεκρούς συν ένα καταστροφικό τσουνάμι και πυρκαγιές που σχεδόν ισοπέδωσαν την πόλη αυτήν των 275.000 κατοίκων, τότε. Το παλάτι καταστράφηκε κι αυτό, μαζί με 70.000 τόμους βιβλίων της βασιλικής βιβλιοθήκης, εκατοντάδες έργα τέχνης, ανάμεσά τους του Τισιανού και του Ρούμπενς, αλλά και το πολύτιμο λεπτομερές αρχείο των εξερευνήσεων του Βάσκο ντα Γκάμα.

Στο πολιτικό επίπεδο υπήρξαν αρκετές συνέπειες, πιο πολύ ανεκδοτολογικές παρά βαθιές. Ισχυροποιήθηκε, επειδή επέδειξε ικανότητες στη διαχείριση της κρίσης, ο πρωθυπουργός, ο οποίος ήταν υπό συνεχή αμφισβήτηση από την αριστοκρατική αυλή λόγω ταπεινής καταγωγής. Επίσης ανεστάλησαν διάφορα αποικιακά σχέδια της Πορτογαλίας. Ο ίδιος ο βασιλιάς Ιωσήφ Α’ σώθηκε γιατί έλειπε στην εξοχή, ωστόσο: το ψυχολογικό του τραύμα ήταν τόσο μεγάλο και έκτοτε είχε τέτοια κλειστοφοβία που αντί για νέο παλάτι έφτιαξε ένα τεράστιο σύμπλεγμα από σκηνές και ελαφρές κατασκευές, ενώ έκανε και απόπειρα αυτοκτονίας. Νέο παλάτι έχτισε η κόρη του, μετά τον θάνατό του.

Ο μεγαλύτερος όμως –με τη μεταφορική έννοια– σεισμός προκλήθηκε στη Φιλοσοφία. Συγκλονισμένος από τα γεγονότα, που συνέβησαν στην καρδιά του Διαφωτισμού, ο Βολτέρος έγραψε εκτενές φιλοσοφικό ποίημα με το οποίο αμφισβητεί τον φιλοσοφικό οπτιμισμό του Λάιμπνιτς. Η θεωρία του Λάιμπνιτς, για την προέλευση του κακού, ήταν ότι το κακό υπάρχει, αλλά ο Θεός δεν ευθύνεται γι’ αυτό. Μόνο ο Θεός είναι τέλειος, τίποτα δεν μπορεί να είναι τόσο τέλειο όσο εκείνος και, αφού εξ ορισμού ο Θεός είναι καλός, ο κόσμος που έφτιαξε είναι υποχρεωτικά ο καλύτερος δυνατός. Ο Βολτέρος, με αφορμή την ανείπωτη καταστροφή του σεισμού, επιτέθηκε στο αξίωμα του Λάιμπνιτς «Ολα είναι καλά» και αναρωτήθηκε αν θα μπορούσε να πει κάτι τέτοιο ο Πάπας επισκεπτόμενος τη Λισαβώνα.

Το δεύτερο χτύπημα στη θρησκοληψία και τη μοιρολατρία ήρθε από τον Καντ που, νεαρός τότε και συγκλονισμένος από τα γεγονότα, συγκέντρωσε πληροφορίες και προσπάθησε με κείμενό του να δώσει, για πρώτη φορά, φυσική και όχι υπερφυσική εξήγηση στο γεγονός. Σύμφωνα με τον Βάλτερ Μπένγιαμιν, με το βιβλιαράκι αυτό τού Καντ εγκαινιάζεται πιθανόν η επιστήμη της Γεωγραφίας και οπωσδήποτε αυτή της σεισμολογίας.

Αλλοι φιλόσοφοι του 20ού αι. θα πουν ότι ο σεισμός της Λισαβόνας είχε στη Φιλοσοφία επίδραση ανάλογη με του Ολοκαυτώματος. Σε κάθε περίπτωση, αμφισβητήθηκε ανοιχτά, μάθημα χρήσιμο και σήμερα, η μοιρολατρική θεωρία ότι ο κόσμος μας «είναι ο καλύτερος δυνατός κόσμος».