«Δεν μπορείς να κάνεις την απλούστερη ερώτηση χωρίς να πάρεις διαφορετική άποψη από τον κάθε έναν από τους παρόντες. Επειτα ακολουθεί συζήτηση, στην οποία συμμετέχουν όλοι, εκτός από σένα». Η παραπάνω σκηνή θα μπορούσε να διαδραματίζεται σήμερα, σε οποιοδήποτε καφενείο της Κρήτης. Κι όμως, πρόκειται για μια καταγεγραμμένη εμπειρία ενός Αμερικανού ταξιδευτή σε κρητικό καφενείο στα μέσα του 19ου αιώνα (Bayard Taylor, «Ταξίδια 1857-1858, Ελλάδα – Ρωσία και τουρκοκρατούμενη Κρήτη», μετάφραση/επιμέλεια της Γεωργίας Καρβουνάκη, εκδόσεις 24 Γράμματα).
Ο περιηγητής διασώζει στο βιβλίο του έναν κόσμο εντελώς διαφορετικό, μα συνάμα τόσο όμοιο με τον σημερινό. Ο Βορράς του πάμφτωχου ελληνικού βασιλείου βρίσκεται στη Λαμία. Η Κρήτη, που διοικείται από Οθωμανό πασά, ζει στα απόνερα του Χατ-ι Χουμαγιούν, με τους χριστιανούς και μουσουλμάνους κατοίκους της να συνυπάρχουν αρμονικά, πάντοτε όμως έτοιμοι να αιματοκυλιστούν με την πρώτη αφορμή. Ταυτόχρονα, ο σύγχρονος αναγνώστης είναι εξοικειωμένος με τα περισσότερα τοπωνύμια του βιβλίου και, κυρίως, με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ντόπιου πληθυσμού της εποχής εκείνης· σε πλείστες περιγραφές θα μπορούσε να αναγνωρίσει συμπεριφορές του εαυτού του και του ευρύτερου σύγχρονου περίγυρού του.
Ενδεχομένως ο συγγραφέας και οι άνθρωποι που συναντά και συναναστρέφεται κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του να ψυχανεμίζονταν ότι ο κόσμος στον οποίο ζούσαν επρόκειτο ν’ αλλάξει. Ηδη, από τα τέλη του 18ου αιώνα, η Ιστορία είχε μπει σε επιταχυντή, με τις μεγάλες επαναστάσεις (γαλλική, αμερικανική, βιομηχανική), τον Διαφωτισμό, την ανάδυση των εθνικών κρατών και τις ραγδαίες κοινωνικοπολιτικές αλλαγές που επέφερε ο καπιταλισμός. Δύσκολα θα μπορούσαν να φανταστούν, παρ’ όλα αυτά, τις μεταβολές που όντως επήλθαν και που μετέτρεψαν τη δική τους πραγματικότητα και τις σταθερές τους σε ιστορικό απολίθωμα. Κι όμως, παρά τον κυκεώνα που ακολούθησε, είναι εντυπωσιακό το ότι δεν κόπηκε εντελώς το νήμα ενός πολύ αλλιώτικου κόσμου, αλλά μπορεί κανείς να εντοπίσει πάμπολλες απολήξεις του στο σήμερα.
Αν και στις μέρες μας ζούμε πια με την επίγνωση ότι ο κόσμος αλλάζει διαρκώς και με ασύλληπτες ταχύτητες, δύσκολα μπορούμε να συμφιλιωθούμε με το γεγονός πως και οι δικές μας σταθερές πρόκειται να καταρρεύσουν στο μέλλον. Η θέασή μας για τον κόσμο και οι θεωρήσεις μας πάνω στα πράγματα, που τις θαρρούμε στέρεες και γερά θεμελιωμένες, θα είναι το ιστορικό απολίθωμα του αύριο. Παρ’ όλα αυτά, μελετώντας εμάς, ο μελλοντικός αναγνώστης θα αναγνωρίζει κομμάτια του εαυτού του και θα ερμηνεύει καλύτερα τις δικές του συμπεριφορές.
Αν και δεν είχα ώς τώρα ιδιαίτερη τριβή με ταξιδιωτικά απομνημονεύματα, το βιβλίο του Taylor με βύθισε σε ένα χωροχρονικό ταξίδι, χωρίς κατ’ ανάγκη συγκεκριμένες συντεταγμένες: από ένα παγιωμένο παρελθόν, σ’ ένα ευμετάβλητο παρόν και σε κάποιο ακαθόριστο μέλλον. Πάντοτε θα υπάρχουν μίτοι για να πιαστείς από την άκρη τους και να φτάσεις σε μια έξοδο, η οποία θα οδηγεί σ’ έναν επόμενο λαβύρινθο που σε περιμένει να ξεδιαλύνεις τα μυστήριά του. Ενα ευχαριστώ στη Γεωργία Καρβουνάκη, που ανακάλυψε τον συγκεκριμένο μίτο και μας τον πρόσφερε με περισσή φροντίδα.
