Πλατάνια της Αθήνας

Μύθοι και πραγματικότητα. Πώς αλλιώς να μιλήσεις για πλατάνια! Από τους μύθους και την Ιστορία μέχρι τη λαογραφία των δημοτικών μας τραγουδιών και τις ευχές: «Να ζήσεις σαν τον πλάτανο!» και μέχρι το σήμερα και το τώρα. Αυτό τον μεγάλο πλάτανο που φωτογράφισα στη γειτονιά μου, στο παρκάκι πίσω από την Εθνική Πινακοθήκη, έτσι όπως μου συστήθηκε, μεγαλοπρεπής και αγέρωχος μες στο πολύβουο άστυ.

Και πρώτα από τον μύθο και τις παραβολές του· εύληπτες και διδακτικές, από τον μεγάλο μας παραμυθά, τον Αίσωπο: «Οδοιπόροι και πλάτανος»· γένους θηλυκού, παρακαλώ: η πλάτανος. Οι νεότεροι κάναμε την πλάτανο σερνικιά: ο πλάτανος, αλλά και ουδέτερη: το πλατάνι. Διδάσκει το λοιπόν ο Αίσωπος (και δεν νομίζω ότι χρειάζεται μετάφραση!): «Ὁδοιπόροι θέρους ὥρᾳ περὶ μεσημβρίαν ὑπὸ καύματος τρυχόμενοι, ὡς ἐθεάσαντο πλάτανον, ὑπὸ ταύτην καταντήσαντες καὶ ἐν τῇ σκιᾷ κατακλιθέντες ἀνεπαύοντο. Ἀναβλέψαντες δὲ εἰς τὴν πλάτανον ἔλεγον πρὸς ἀλλήλους ὡς ἀνωφελές ἐστιν ἀνθρώποις τοῦτο ἄκαρπον τὸ δένδρον. Ἡ δὲ ὑποτυχοῦσα (πλάτανος) ἔφη· “Ὦ ἀχάριστοι, ἔτι τῆς ἐξ ἐμοῦ εὐεργεσίας ἀπολαύοντες, ἀχρείαν με καὶ ἄκαρπον ἀποκαλεῖτε!”». Αντί να λέτε δηλαδή κι ευχαριστώ, που σας δροσίζω κατακαλόκαιρο, με βρίζετε κι από πάνω! Ουδείς αγνωμονέστερος του ευεργετηθέντος· ούτε κι αυτό θέλει μετάφραση!

Κι από τον Αίσωπο, σ’ έναν άλλο μύθο, της ωραίας Ωρείθυιας που την γκρεμοτσάκισε ο ζηλόφθων Βορέας, σπρώχνοντάς την σε καταρράχτη του… Ιλισού· εντυπωσιάζει ίσως, αλλά υπήρχε καταρράχτης στον Ιλισό στη θέση Καλλιρρόη, περίπου εκεί που είναι σήμερα η «χωστή» Αγία Φωτεινή. Σωζόταν δε μέχρι τα τέλη του προπερασμένου αιώνα· υπάρχουν και φωτογραφίες για τους δύσπιστους. Περίπου στην ίδια θέση, στην Ιστορία πλέον και στον τέταρτο αιώνα της παλιάς χρονολογίας, φέρεται, κατά Πλάτωνα, κάτω από έναν βαθύσκιωτο πλάτανο, στην όχθη του Ιλισού, ο Σωκράτης να συζητάει με τον Φαίδρο, με αφορμή την Ωρείθυια και τον (μοχθηρό) Βορέα, περί ψυχής, έρωτα, ηδονών και… ρητορικής. Σωκράτης ήταν αυτός, όπου ήθελε την πήγαινε την κουβέντα. Αλλο αν ο κυβερνητικός εκπρόσωπος τον μπέρδεψε με τον Σοφοκλή. Αλλο κυβερνητικός εκπρόσωπος, άλλο τραγωδία και άλλο… σωκρατική ειρωνεία. Είναι δε εξαιρετική η περιγραφή της σκηνής, η αναπαράσταση, όπως την κάνει ο Δημήτριος Καμπούρογλου(ς), αυτός ο μεγάλος «αναδρομάρης» της Αθήνας· αρχαίας, μέσης (εκεί σκίζει!) και νεότερης.

Στα κατοπινότερα χρόνια, από την Επανάσταση και μετά, με την απελευθέρωση και την Αθήνα πια πρωτεύουσα του νεότερου κράτους, ως ιστορικά πλατάνια καταγράφονται αυτά της Διονυσίου Αρεοπαγίτου, των οποίων τη θέση μελετητές αποδίδουν στις υπό τον Ιερό Βράχο πηγές (βεβαιωμένες αυτές και γνωστές), που, όπως φαίνεται και ευτυχώς, ακόμα δεν επηρέασε η επί του Βράχου τσιμεντόστρωση της υπουργού Πολιτισμού και εγκρίτου αρχαιολόγου κυρίας Στυλιανής Μενδώνη.

Ανευ σημασίας και αξίας θεωρούνται προσώρας τα πλατάνια άτινα σχεδιάζει να εμφυτεύση εις παρυφάς οδού Πανεπιστημίου ο φιλοπράγμων δήμαρχος Αθηναίων κ. Κωνσταντίνος Μπακογιάννης το γένος Μητσοτάκη. Διότι θεωρώ προπετές να χαρακτηρίζεις ενέργεια προτού ολοκληρωθεί· αν ολοκληρωθεί…

Τέλος, η γνωστή φράση «Χαιρέτα μου τον πλάτανο» συμβολίζει, τρόπον τινά, την ελευθερία. Καθώς ο συγκεκριμένος πλάτανος που σηματοδότησε τον συμβολικό χαιρετισμό, ήταν στο προαύλιο των παλιών φυλακών του Μεντρεσέ, στους Αέρηδες της Πλάκας, όπου κάθε αποφυλακιζόμενος, απευχόμενος να ξαναβρεθεί πίσω από τα κάγκελα, έστελνε… χαιρετίσματα στον πλάτανο της φυλακής. Ιστορίες…