«Ελευθερία δεν είναι να διαλέγεις ανάμεσα στο μαύρο και το άσπρο, αλλά να μπορείς να αποκηρύσσεις τέτοιες επιλογές» υποστήριζε ο Γερμανός φιλόσοφος Τέοντορ Αντόρνο, εκ των πρωτεργατών της Σχολή της Φρανκφούρτης. Με τα λόγια του Αντόρνο γινόμαστε μέτοχοι της ελευθερίας αν μπορούμε να διακρίνουμε όχι μόνο τις ακραίες τιμές, θέσεις ή καταστάσεις, αλλά και όλες όσες ενυπάρχουν στο ενδιάμεσο. Το να μπορούμε να ξεχωρίζουμε τις ποιοτικές διαφοροποιήσεις, τις λεπτότερες αποχρώσεις, τις ευάριθμες διαφορετικές δυνατότητες, τις πολλαπλότητες των επιλογών μας, είναι απελευθερωτικό.
Οπως και το να απεγκλωβιζόμαστε από τη λογική του «άσπρο/μαύρο» και να προχωράμε σε νέες συνθέσεις που υπερβαίνουν τα «άκρα». Και να το κάνουμε αυτό, έχοντας επίγνωση ότι αυτά τα οποία αναγνωρίζουμε ως ακραία σημεία ή καταστάσεις δεν είναι παρά τεχνητές επινοήσεις που γεννώνται από το ίδιο το εννοιολογικό πλαίσιο υπό το πρίσμα του οποίου εξετάζουμε τα πράγματα. Και έχοντας κατανοήσει πως αν εξετάσουμε τα ίδια δεδομένα υπό διαφορετικά εννοιολογικά πλαίσια, εκκινώντας από διαφορετικές αφετηρίες και υιοθετώντας διαφορετικές οπτικές γωνίες και προκείμενες προτάσεις, τότε μπορεί να οδηγηθούμε σε διαφορετικά συμπεράσματα.
Οπως έδειξε o φιλόσοφος της Επιστήμης Νόργουντ-Ράσελ Χάνσον στο βιβλίο του «Πρότυπα ανακάλυψης» (Patterns of discovery, 1958, στα ελληνικά από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2002) με αναφορές στις θέσεις του ύστερου Λούντβιχ Βιτγκενστάιν και σε πειράματα της Μορφολογικής Ψυχολογίας (Gestalt Psychology), μπορεί να κοιτάζουμε το σύμβολο «Β» και να αναγνωρίσουμε με βεβαιότητα στο σύμβολο αυτό το κεφαλαίο γράμμα Β αν το δούμε σε μια ακολουθία συμβόλων «Α, Β, Γ, Δ, …». Ομως, βλέποντας την ακολουθία συμβόλων «11, 12, Β, 14, 15, …» ενδέχεται να συμπεράνουμε ότι το «Β» αντιπροσωπεύει τον αριθμό «13», κάπως κακογραμμένο.
Ποιο εννοιολογικό πλαίσιο προσέγγισης και ερμηνείας του κόσμου κατασκευάζει ένας δεκατετράχρονος μαθητής, κλεισμένος επί τετραήμερο σε ένα αστυνομικό κελί, υπό το κράτος της αφόρητης ψυχολογικής πίεσης, της απομόνωσης και του ενδεχόμενου να κατηγορηθεί για κακουργηματικές πράξεις; Ποια αναλυτικά εργαλεία τυχόν διαθέτει ή χρειάζεται να αναπτύξει προκειμένου να αντιμετωπίσει αυτή την πρωτόγνωρη κατάσταση;
Πόσο δύσκολο είναι να παρασυρθεί και να μη βλέπει παρά μόνο άσπρο και μαύρο, να βραχυκυκλώσει νοητικά σε σημείο που να μην μπορεί να διακρίνει τις απειράριθμες ενδιάμεσες φωτεινές αποχρώσεις; Να βλέπει μόνο το 13 (το κελί) και να μην διανοείται ότι αυτό μπορεί να είναι και Β. Και ότι αυτό το Β δεν σημαίνει ούτε βία, ούτε βούρδουλα, αλλά βιβλία και βιβλιοθήκες; Δηλαδή αυτά που αποτελούν τα αντικείμενα γνώσης, το φυσικό χώρο ύπαρξης και τα εργαλεία νοητικής ανάπτυξης ενός μαθητή.
*(Ph.D.)2, αναπληρωτής καθηγητής Ιατρικής Φυσικής – Υπολογιστικής Ιατρικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης
