Σύντομο τμήμα λόγου ή ήχου (soundbite στα αγγλικά) που προέρχεται από ένα περισσότερο εκτεταμένο κείμενο λόγου ή μουσικής και που συχνά χρησιμοποιείται για να παραπέμπει σε αυτό. Στη δημοσιογραφία η ατάκα αποτελεί την ουσία κάποιου λόγου και χρησιμοποιείται σαν συντόμευση μιας περισσότερο εκτεταμένης πληροφορίας, με στόχο να δελεάσει το ακροατήριο.
Ο όρος δημιουργήθηκε από τα ΜΜΕ στις ΗΠΑ τη δεκαετία του 1970, κυρίως μετά την εκεί κυριαρχία της τηλεόρασης. Εξαιτίας της συντομίας της, η ατάκα μπορεί να επισκιάσει το ευρύτερο περιεχόμενο μέσα στο οποίο ειπώθηκε και πολύ εύκολα μπορεί να οδηγήσει σε ανακρίβειες, παρανοήσεις και σε παραπλάνηση. Η πλατιά εφαρμογή της έχει ευθεία σχέση με την εφαρμογή τεχνικών των δημοσίων σχέσεων και αποτελεί κεντρικό στοιχείο στην τηλεοπτική κάλυψη γεγονότων.
Ανάμεσα στις περισσότερο γνωστές ρήσεις είναι αυτή –προηγείται αρκετά από τη σύγχρονη χρήση της ατάκας– του προέδρου των ΗΠΑ Φραγκλίνου Ντελάνο Ρούσβελτ: «Το μόνο που έχουμε να φοβόμαστε είναι ο ίδιος ο φόβος», και η αρκετά περισσότερο κοντά στην εποχή μας, του προέδρου των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρίγκαν για το Τείχος του Βερολίνου: «Γκρεμίστε αυτό το τείχος».
Αυτή η μικρή δόση επικοινωνίας τείνει να μην ευνοεί τη σκέψη και την ανάγκη της αλληλουχίας συλλογισμών που φτάνουν σε ένα λογικά θεμελιωμένο συμπέρασμα –η ατάκα αποτελεί την πεμπτουσία της χύμα σκέψης που προσφέρεται σε μικρά πακέτα που μπορεί να μην έχουν την οποιαδήποτε σχέση μεταξύ τους.
Ο δημοσιογράφος Jeffrey Scheuer περιγράφει αναλυτικά τις χρήσεις της ατάκας στο βιβλίο του «Η κοινωνία της ατάκας» (The soundbite society) και επισημαίνει ιδιαίτερα το γεγονός ότι στην ουσία η πολιτική ατάκα αποτελεί έναν υβριδικό πολιτικό λόγο, έναν αποστειρωμένο πολιτικό λόγο χωρίς καμία αιχμή και γεμάτο αοριστίες. Οι διαφημιστές εκφυλίζουν τον πολιτικό λόγο σε εύληπτα ευκολοκατανόητα μηνύματα, που δεν διαφέρουν (αν διαφέρουν) και πολύ από διαφημίσεις απορρυπαντικών.
Τη στιγμή που η δημόσια εικόνα των κομμάτων και του πολιτικού προσωπικού διαμορφώνεται πλέον από τους τηλεοπτικούς σταθμούς, η πολιτική ρητορική αναγκάζεται να προσαρμοστεί στις προδιαγραφές του τηλεοπτικού λόγου, που σε καμία περίπτωση δεν ευνοεί την έκθεση αναλυτικών και επεξεργασμένων πολιτικών θέσεων – το αντίθετο. Και βέβαια, οι παθογένειες αυτές της τηλεόρασης, όπως οι ατάκες, επεκτείνονται και μεταφέρονται στα λεγόμενα ΜΜΕ κοινωνικής δικτύωσης, πράγμα που κάνει την κατάσταση ακόμα πιο προβληματική.
* ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών
