Βεντέτες

Κυριάρχησε στην ειδησεογραφία τις τελευταίες μέρες το ματοκύλισμα στα Βορίζια, ένα ορεινό χωριό της Κρήτης, από την πίσω μεριά του Ψηλορείτη. Αυτόματα όλοι σκέφτηκαν τη λέξη «βεντέτα», που γι’ αυτήν θα λεξιλογήσουμε σήμερα.

Η βεντέτα είναι το έθιμο, ας το πούμε έτσι, της εκδίκησης για τον φόνο (ή την προσβολή της τιμής) ενός μέλους μιας οικογένειας· άλλα μέλη της οικογένειας αναλαμβάνουν να εκδικηθούν είτε τον δράστη της αρχικής προσβολής ή κάποιο μέλος της οικογένειάς του· ακολουθεί αντεκδίκηση και οι διαμάχες και τα εγκλήματα μπορεί να συνεχιστούν για πολλές γενιές.

Δεν είναι βέβαια ελληνικό φαινόμενο· πολύχρονες και πολύνεκρες βεντέτες σημειώνονται σε πολλά μέρη, π.χ. στη Σικελία ή την Κορσική. Στην Ελλάδα, η βεντέτα ήταν συχνή στην Κρήτη και στη Μάνη, όπου ονομάζεται και γδικιωμός. Η λέξη είναι δάνειο από τα ιταλικά, vendetta (εκδίκηση) από το λατινικό ρήμα vindico (εκδικούμαι).

Ομως, στα ελληνικά υπάρχει κι άλλη λέξη βεντέτα, ομόγραφη. Βεντέτα επίσης λέμε κάποιο διάσημο πρόσωπο, ιδίως από τον χώρο του θεάματος ή του αθλητισμού· κι επειδή οι διάσημοι είναι συχνά υπερόπτες, κατ’ επέκταση βεντέτα λέγεται αυτός που συμπεριφέρεται εκκεντρικά και αλαζονικά, που βεντετίζει. Η λέξη είναι γένους θηλυκού, αλλά προσδιορίζει πρόσωπα και των δύο φύλων.

Και αυτή η βεντέτα έχει ιταλική αρχή. Στα ιταλικά, vedetta ήταν το υπερυψωμένο παρατηρητήριο, η στρατιωτική σκοπιά. Η λέξη πέρασε στα γαλλικά, vedette, αρχικά με στρατιωτική σημασία, στη συνέχεια όμως ο όρος en vedette δήλωνε μία ή περισσότερες λέξεις γραμμένες μόνες τους σε μια σειρά κειμένου ώστε να ξεχωρίζουν. Κι έτσι, στις αφίσες των θεατρικών παραστάσεων ονομάστηκε vedette ο/η ηθοποιός που το όνομά του/της ήταν γραμμένο έτσι που να ξεχωρίζει -και ο όρος έγινε διεθνής.

Κι έτσι στα ελληνικά έχουμε δύο ομόγραφες λέξεις, διαφορετικής προέλευσης και σημασίας, τη βεντέτα = εκδίκηση και τη βεντέτα = διασημότητα. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι οι λέξεις αυτές προφέρονται ή πρέπει να προφέρονται διαφορετικά, με έρρινο το ντ η εκδίκηση, όχι έρρινο η διασημότητα. Αυτό ισχύει βέβαια στα ιταλικά, όπου η vendetta προφέρεται διαφορετικά από τη vedetta, αλλά στα ελληνικά δεν υπάρχει αυτή η διάκριση και είναι αμφίβολο αν μπορούμε να απαιτούμε από τον φυσικό ομιλητή της ελληνικής να ξέρει ιταλικά για να μιλήσει σωστά τη γλώσσα του. (Παρόμοιο ζευγάρι ομόγραφων και περίπου ομόηχων έχουμε επίσης την τούμπα/αναποδογύρισμα που θεωρητικά προφέρεται [túmba] ενώ η τούμπα/χάλκινο πνευστό θεωρητικά προφέρεται [túba]).

Οσο για τη βεντέτα στην Κρήτη, θα ήταν εθελοτυφλία να μη δούμε ένα ολόκληρο σύστημα που ξεκινάει από πανίσχυρες πολιτικές οικογένειες που κυριαρχούν στο νησί και έχουν υπό την προστασία τους τους κουμπουροφόρους, με τη μεσολάβηση φυσικά επίορκων αστυνομικών, οι οποίοι τους εξασφαλίζουν ατιμωρησία. Οπως είπε και στυλοβάτης του κυβερνητικού κόμματος που εμπλέκεται στο σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, αν είχε σκοτώσει την ενοχλητική ελέγκτρια θα έδινε 50 χιλιάρικα και θα καθάριζε. Οπότε…