«Το Ισραήλ άνοιξε το κουτί της Πανδώρας» ήταν ο τίτλος της εφημερίδας μας το περασμένο Σάββατο, ενώ άλλοι έγραψαν για τις πύλες της Κολάσεως. Το «προληπτικό χτύπημα» του ισραηλινού στρατού στην Τεχεράνη εναντίον του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, με πλήγματα σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις και με δολοφονίες κορυφαίων αξιωματούχων και επιστημόνων (και των οικογενειών τους βεβαίως), λίγο διέφερε από κήρυξη πολέμου και βέβαια δεν έμεινε χωρίς απάντηση από το Ιράν.
Αυτά όμως τα διαβάζετε αλλού. Εμείς εδώ λεξιλογούμε, οπότε θα αφήσουμε ασχολίαστη την κλιμάκωση της σύρραξης και θα μιλήσουμε για τις γλωσσικές επαφές με την περσική γλώσσα. Επαφές, βέβαια, που ξεκίνησαν από τα αρχαία χρόνια, όταν οι Μήδοι ήταν ο μεγάλος εχθρός των ελληνικών πόλεων. Τότε μπήκαν στα ελληνικά περσικά δάνεια, κυρίως για πράγματα της περσικής πραγματικότητας.
Ας πούμε, ο βασιλιάς της Περσίας και οι ισχυροί τοπάρχες διατηρούσαν μεγάλους περιφραγμένους κήπους, με πλούσια βλάστηση και άφθονα νερά, μέσα στους οποίους έτρεφαν και άγρια θηράματα. Τους ονόμαζαν pairi.daeza (περιφραγμένος χώρος). Ο Κτησίας και ο Ξενοφών μετέφεραν τη λέξη στα ελληνικά ως «παράδεισο». Παράδεισοι λοιπόν ήταν οι κήποι των Περσών αρχόντων. Με τη μετάφραση των Εβδομήκοντα η λέξη χρησιμοποιήθηκε για τον Κήπο της Εδέμ και με τον χριστιανισμό έγινε διεθνής.
Αλλα περσικά δάνεια εκείνης της εποχής, που διατηρούνται και στη σημερινή γλώσσα, είναι: σατράπης, μάγος, παρασάγγης, μαργαρίτης, πιστάκιον, παμβακίς (βαμβάκι) κτλ. Αλλά και ομηρικές λέξεις όπως το ρόδον ή το τόξον έχουν πιθανότατα περσική προέλευση. Και τα ροδάκινα τα είπαμε στην ελληνιστική εποχή «περσικά μήλα» και από εκεί, μέσω λατινικών, έχουμε το αγγλικό peach και τα ανάλογα των άλλων γλωσσών.
Τα περσικά επηρέασαν επίσης το ελληνικό λεξιλόγιο μέσω των τουρκικών· πάρα πολλές τουρκικές λέξεις που πέρασαν στα ελληνικά έχουν αραβοπερσική προέλευση –και εδώ έχουμε το ενδιαφέρον της από κοινού επίδρασης μιας ινδοευρωπαϊκής γλώσσας όπως τα περσικά με μια σημιτική όπως τα αραβικά σε μια γλώσσα τρίτης οικογένειας, τα τουρκικά.
Ενδιαφέρον έχει ότι ορισμένα από αυτά τα τουρκικά δάνεια περσικής προέλευσης είναι στην πραγματικότητα αντιδάνεια. Ετσι η λέξη «πίναξ» πέρασε στα περσικά ως pingan (αρχικά πιάτο, αλλά μετά κύπελλο) και από εκεί στα αραβικά findjan (στους Αραβες δεν αρέσει το αρχικό π) και στα τουρκικά fincan και filcan, απ’ όπου το ποντιακό φιλτζάνι και το κοινό ελληνικό φλιτζάνι.
Οταν κάποιος μιλάει άπταιστα μια γλώσσα, λέμε ότι την «ξέρει φαρσί». Farsi είναι η ονομασία της περσικής γλώσσας· στα οθωμανικά χρόνια η φαρσί ήταν η γλώσσα των μορφωμένων. Αλλά ταυτόχρονα οι Αραβες αποκαλούσαν adjam όσους δεν μιλούσαν καλά τα αραβικά και ειδικότερα τους Πέρσες· στα τουρκικά η λέξη πήρε τη σημασία του αρχάριου κι έτσι πέρασε σε μας σαν «ατζαμής».
Μακάρι όμως όλα αυτά να τα γράφαμε με μιαν άλλη αφορμή κι όχι επειδή στη διπλανή γειτονιά άναψε ακόμα μία φωτιά…
