Χαστούκι ηχηρό στον ανθρωπισμό συνιστά ο τόμος «Τα μυστικά του Βοσπόρου», που ξαναδιάβασα το Σαββατοκύριακο με αφορμή τη μαύρη επέτειο της Γενοκτονίας των Αρμενίων και την αναγνώρισή της επιτέλους από τον πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών. Συγγραφέας του, ο Γερμανο-αμερικανός δικηγόρος και ακαδημαϊκός Χένρι Μοργκεντάου, ο οποίος χρημάτισε πρέσβης των ΗΠΑ στην Κωνσταντινούπολη τα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και παρακολούθησε εκ του σύνεγγυς την πρόσδεση της τουρκικής κυβέρνησης στο άρμα των Κεντρικών Δυνάμεων. Οταν το 1914 εκδιώχθηκαν από την Πόλη οι διπλωματικές αντιπροσωπείες Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας, οι δικαιοδοσίες τους στην προστασία των χριστιανικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας πέρασαν στη δική του αρμοδιότητα.
Ετσι, υπήρξε τακτικός συνομιλητής της νομενκλατούρας των Νεότουρκων, ιδίως του Ταλαάτ και του Εμβέρ. Ο πρώτος από αυτούς διέταξε στις 24 Απριλίου 1915 τη σύλληψη και κατόπιν τον απαγχονισμό 300 επιφανών Αρμενίων της Κωνσταντινούπολης, θέτοντας σε εφαρμογή ένα καλά οργανωμένο σχέδιο εθνοκάθαρσης, το οποίο στις ανατολικές επαρχίες εκτυλισσόταν μήνες πριν, κατά τη διάρκεια των οποίων ο Μοργκεντάου δεχόταν σχετικές αναφορές από Αμερικανούς προξένους σε αρμενικές πόλεις και μέλη δυτικών ιεραποστολών.
Νυγμοί ανήκουστα ειδεχθείς που δυσκολευόταν να πιστέψει στην αρχή. Πολύ σύντομα, όμως, συνοδεύονταν από αδιάσειστα στοιχεία. Αρκετοί Τούρκοι αξιωματούχοι, άλλωστε, επαίρονταν ξεδιάντροπα εμπρός του για τις φρικαλεότητες των υπηρεσιών τους. Οι Αρμένιοι άρρενες από 15 έως 60 ετών συλλαμβάνονταν με κατασκευασμένες κατηγορίες και εξοντώνονταν έπειτα από απάνθρωπα βασανιστήρια σε κρατητήρια, πλατείες χωριών ή σε «τάγματα εργασίας», μέθοδος που ακολουθήθηκε κατά κόρον και στη Γενοκτονία των Ποντίων και των Ασσυρίων (νεστοριανοί χριστιανοί) λίγα χρόνια αργότερα.
Ραδιουργίες προμελετημένες ώς την παραμικρή λεπτομέρεια. Οταν τα γυναικόπαιδα και οι γέροντες δεν είχαν πια κανέναν να τους υπερασπιστεί, συγκεντρώνονταν από την αστυνομία σε πόλεις και χωριά και, αφού προηγουμένως καταληστεύνοταν οι περιουσίες και η οικοσκευή τους, σχημάτιζαν καραβάνια με προσχηματικό προορισμό την έρημο στα σύνορα με τη Συρία. Οι δήθεν εξόριστοι βάδιζαν στην πραγματικότητα σε προδιαγεγραμμένο θάνατο από την πείνα, τη δίψα, τους ανηλεείς βιασμούς και τις πάσης φύσεως κακουχίες, από τις οποίες όσοι επιζούσαν εκτελούνταν εν ψυχρώ.
Ιδιαζόντως στυγερό έγκλημα με θύματα 1,5 εκατ. ψυχές, σύμφωνα με τους πιο μετριοπαθείς υπολογισμούς. Οι τουρκική προπαγάνδα κάνει λόγο για τριακόσιες χιλιάδες νεκρούς άνδρες Αρμένιους που συμμάχησαν τάχα με τον ρωσικό στρατό και μιλά γενικώς και αορίστως περί εκτοπισμών. Το 1919, παρά ταύτα, η διάδοχη κυβέρνηση καταδίκασε ερήμην στελέχη των Νεοτούρκων, μεταξύ άλλων και για τη Γενοκτονία των Αρμενίων. Επειτα από την ανακωχή του Μούδρου, ο Ταλαάτ πασάς κατέφυγε στη Γερμανία, όπου δολοφονήθηκε από Αρμένιο φυγά τον Μάρτιο του 1921. Ο Μοργκεντάου είχε ανιδιοτελή όσο και καθοριστική συμβολή στην αποκατάσταση των Μικρασιατών προσφύγων στην Ελλάδα, απεσταλμένος από την Κοινωνία των Εθνών. Οι προσφυγουπόλεις μας τον τιμούν με ομώνυμες οδούς.
