Εντυπώσεις από μια κηδεία

«Ωραία κηδεία!» είπε ο γαμπρός μου βγαίνοντας από το κυλικείο του νεκροταφείου Ζωγράφου (και ωραίος καφές, θα πρόσθετα, γιατί ωραίος καφές σε κυλικείο νεκροταφείου είναι είδηση!). Αρκετός κόσμος για νεκρή 94 χρόνων. Οταν πηγαίναμε στο κυλικείο, κατηφόριζε άλλη κηδεία. Κάποιας ηλικίας η τεθνεώσα· το υπέθεσα, γιατί στο ξόδι (πεντέξι μετρημένοι), προπορευόταν ηλικιωμένος. Σαν την επί Κατοχής κηδεία του ηθοποιού Μιχαήλ Μιχαήλ του Μιχαήλ. Που, όπως μου έλεγε ο Πιατάς, που του έλεγε ο Σακελλάριος, που ήταν σ’ αυτή την κηδεία: «Ηταν τόσο λίγος ο κόσμος που παρά λίγο να αναβληθεί!».

Αφηγήθηκα σε παρέα τα του Μιχαήλ κατά Σακελλάριο και μου είπαν –δεν θυμάμαι ποιος– ότι πριν από τον Σακελλάριο το είχε πει άλλος, επώνυμος, διάσημος ξένος. Μπορεί. Αλλά μπορεί, πριν και από αυτόν, να το είχε πει άλλος, περισσότερο ή λιγότερο γνωστός.

Ισως το έχω ξαναγράψει: θέση μου για την Αθήνα και τους Αθηναίους που διατύπωσα στον «Ποδηλάτη με βατραχοπέδιλα», έκδοση 1987, την είδα δέκα χρόνια μετά, μπορώ να πω ακριβώς ίδια, σε βιβλίο του Καμπούρογλου που εκδόθηκε το 1930.

Και τη φράση του Χατζιδάκι: «Οι κακοί (καλλιτέχνες) αντιγράφουν, οι καλοί κλέβουν», διάβασα μετά ότι πριν από τον Χατζιδάκι (κάτι που ασφαλώς δικαιώνει τον Χατζιδάκι!) την είχε πει ο Πικάσο. Μπορεί και του Πικάσο να προηγήθηκε άλλος…

Ηταν βέβαια και ενεργός άνθρωπος, μια ζωή και μέχρι τα τελευταία της, η θανούσα. Παρόντες και σύντροφοί της και συντρόφισσες από το ΚΚΕ. Και σύντομος αποχαιρετισμός από συντρόφισσα, απ’ αυτούς που θυμάμαι από έφηβος: «ηρωικός και πένθιμος». Αναρριγούσαμε τότε από συγκίνηση. Βουρκώναμε. Είχα ν’ ακούσω χρόνια φράσεις όπως «καπιταλιστική βαρβαρότητα». «Επρεπε να πουν και το “Επέσατε θύματα”!» είπε ο γαμπρός μου, χωρίς ίχνος ειρωνικής διάθεσης.