Η Λαογραφία στην Ελλάδα συγκροτήθηκε στα τέλη του 19ου-αρχές του 20ού αιώνα ως μια επιστήμη με συγκεκριμένο πρόταγμα (τη συγκρότηση του εθνικού υποκειμένου στον χώρο του πολιτισμού). Οι προτεραιότητες της Λαογραφίας οδήγησαν στη συλλογή ενός σημαντικού πρωτογενούς υλικού πηγών προφορικής λογοτεχνίας (παραμύθια, τραγούδια, γνωμικά, κατάρες, παροιμίες, αινίγματα, κ.λπ.). Μέρος αυτών των πηγών αφορά τη σχέση ψέματος και εξουσίας.
Οι πηγές εστιάζουν στο ψέμα ως εργαλείο εδραίωσης της κοινωνικής και πολιτικής τάξης, αλλά και στην αποδόμησή του μέσα από τη σάτιρα και την ειρωνεία. Στα παραμύθια, όπως καταγράφονται από τον Γ. Μέγα, η εξουσία του βασιλιά συνδέεται συχνά με την κατασκευή ψευδών υποσχέσεων (Ελληνικά Παραμύθια, 1962). Στη μελέτη «Παραδόσεις» του Ν. Πολίτη (1904), καταγράφονται αφηγήσεις όπου τοπικοί άρχοντες ή προεστοί διαδίδουν ιστορίες για στοιχειά ή κατάρες, προκειμένου να αποτρέψουν την αμφισβήτηση της εξουσίας τους. Παράλληλα, οι πηγές αναδεικνύουν και τη δυνατότητα αποκάλυψης του ψεύδους της εξουσίας. Σε παραμύθια όπου εμφανίζεται ο πονηρός ήρωας, ο αδύναμος καταφέρνει να εκθέσει την απάτη του άρχοντα μέσω ευφυΐας. Ο Μέγας επισημαίνει ότι αυτές οι ιστορίες λειτουργούν ως φαντασιακή αποκατάσταση της δικαιοσύνης.
Οι αποκαλύψεις των τελευταίων ημερών σχετικά με την πολιτική πορεία του υφυπουργού κ. Μ. Λαζαρίδη και τις επιλογές του πρωθυπουργού συνάδουν προνομιακά με μια αφήγηση πολιτικού ψέματος στην προνεωτερική προφορική λογοτεχνία. Οι επιλογές των κ. Μητσοτάκη και Λαζαρίδη φέρουν κάτι από τους ρόλους του κοτζάμπαση και του αγά όπου η εξουσία θεωρεί ότι δεν υπάρχει ανάγκη λογοδοσίας και νομιμοποίησης. Η έκφραση που πολλάκις χρησιμοποιήθηκε στα ΜΜΕ τις τελευταίες μέρες («πιάστηκαν με τη γίδα στην πλάτη») δείχνει ότι και στον δημόσιο λόγο προέκυψαν ηγεμονικά οι συσχετίσεις με αυτό το πλαίσιο.
Παράλληλα, η φαντασιακή αποκατάσταση της δικαιοσύνης που επισημαίνει ο Μέγας έχει ήδη επιτευχθεί λόγω του αποκαλυπτικού μεγέθους της έκθεσης των πραγματικών γεγονότων. Είναι πλέον αδιάφορο το πότε και με ποιον τρόπο θα «παραιτήσουν» τον κ. Λαζαρίδη. Ως εν δυνάμει πρωταγωνιστές λαϊκού παραμυθιού οι κ. Μητσοτάκης και Λαζαρίδης έχουν ήδη υποστεί την πλήρη αποδόμηση από τη σάτιρα και την ειρωνεία. Κανένα καλό σενάριο τέλους δεν υπάρχει σε καμία εκδοχή αυτού του παραμυθιού για την κυβέρνηση.
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο στην περίπτωση του κ. Λαζαρίδη δεν είναι τα συγκεκριμένα στοιχεία, δηλαδή το περιεχόμενο του παραμυθιού που μπορεί να συγκροτηθεί (πρόσωπα, γεγονότα, ανακρίβειες, ανερμάτιστες διορθωτικές κινήσεις). Το πλέον σημαντικό είναι η επαναλαμβανόμενη δομή που η περίπτωση του κ. Λαζαρίδη δηλώνει για όλες τις παραμυθιακές πρακτικές της κυβέρνησης εδώ και μια επταετία (ασύμμετρη απειλή από μετανάστες, ενίσχυση νοσοκομείων στην πανδημία, υποκλοπές, τεμπέληδες εκπαιδευτικοί, άπληστοι αγρότες, μπαχαλάκηδες φοιτητές, ΟΠΕΚΕΠΕ, Τέμπη, ακρίβεια κ.ά.). Παραμυθιακές πρακτικές που δηλώνουν το ξεδιάντροπο και ασύστολο ψέμα ως εργαλείο εδραίωσης της κοινωνικής και πολιτικής τάξης στην Ελλάδα την τελευταία επταετία.
* Αναπληρωτής καθηγητής του τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας
