Για την οικογένεια και τον γάμο

Σύμφωνα με την εξελικτική θεωρία του 19ου αιώνα, η οικογένεια ακολούθησε μια προοδευτική τροχιά από την πρωτόγονη ελευθερογαμία, μέσω του ομαδικού γάμου, της μητριαρχίας και της πατριαρχίας, στην «τελειοποίηση» του θεσμού, την «υψηλότερη πνευματική έκφραση της οικογένειας», τη μονογαμική συζυγική οικογένεια.

Εννοείται πως η θεωρία αυτή σε όλες της τις εκδοχές ξεπεράστηκε στον 20ό αιώνα, όχι απλά γιατί ήταν δυτικοκεντρική, αλλά και για πολλούς άλλους θεωρητικούς και μεθοδολογικούς λόγους, που δεν είναι δυνατό να αναπτυχθούν σ’ αυτό το σύντομο άρθρο. Σε γενικές γραμμές αμφισβητήθηκε το κριτήριο του δυτικού πολιτισμού και ανατράπηκαν όλες οι «αλήθειες» και οι «οικουμενικότητες» για την πυρηνική οικογένεια, με βάση τις πολλές εθνογραφικές μελέτες σε μη δυτικές κοινωνίες. Ο ίδιος ο γάμος, θεσμός άρρηκτα δεμένος με την οικογένεια, αποδείχτηκε πολύ συχνά πολύ διαφορετικός από αυτόν που είχαν στον νου τους οι Δυτικοί ανθρωπολόγοι. Επρεπε, λοιπόν, να συγκροτηθεί ένα νέο εννοιολογικό πλαίσιο και νέες μεθοδολογικές αρχές απαλλαγμένες από προκατασκευασμένες ιδέες δυτικοκεντρικού χαρακτήρα.

Προέκυψε μια σημαντική συζήτηση για τη διαφοροποίηση ανάμεσα στην οικογένεια και την εστιακή ομάδα, όπως και μια διαδικασιακή προσέγγιση στη θέση της δομολειτουργικής. Στην όλη συζήτηση συνέβαλαν τόσο η Ιστορική Δημογραφία όσο και η Κοινωνική Ιστορία. Καθοριστική ώθηση δόθηκε βέβαια από τις Σπουδές Κοινωνικού Φύλου. Η παλιά γενικευμένη άποψη ότι ο δεσμός γυναίκας-τέκνου είναι ο μόνος σταθερός πυρήνας σε ό,τι αφορά την οικογένεια τίθεται κι αυτή υπό αμφισβήτηση, διότι μπορεί να θεωρηθεί σαν ιδεολόγημα νομιμοποίησης της υποτέλειας της γυναίκας με τη συμβολική αξία που της προσδίδει η έννοια της μητρότητας και η ιδιότητα της τροφού.

Στη συζήτηση που γίνεται σήμερα δεν μπορεί να αγνοηθεί όλη αυτή η ιστορία των ερευνών και ιδεών. Επί του πρακτέου, είναι φυσικό να υπάρχουν διχογνωμίες με βάση τις ιδεολογικές αφετηρίες αλλά και τη βιωμένη εμπειρία των ατόμων και των κοινωνικών ομάδων. Η Εκκλησία, της οποίας η στάση καθορίζεται από τις Γραφές και θεωρεί τον Γάμο ως μια ένωση άνδρα με γυναίκα αποκλειστικά και μάλιστα ιερή ένωση, δεν είναι δυνατόν να αποδεχτεί κάτι διαφορετικό. Το ερώτημα είναι αν της πέφτει λόγος κι αυτό το ερώτημα θέτει με τη σειρά του το ζήτημα της σχέσης της Εκκλησίας με την Πολιτεία.

Κατά την ταπεινή μου γνώμη, είναι προφανώς λάθος το ζήτημα να τίθεται σε βιολογική βάση, ενώ είναι ακραιφνώς κοινωνικό, πολιτικό και πολιτισμικό. Μια ουσιαστική συζήτηση με τους θρησκευόμενους είναι αδύνατο να υπάρξει, εξαιτίας της πίστης στην εξ αποκαλύψεως αλήθεια και την άρνηση οποιασδήποτε έννοιας πολιτισμικού σχετικισμού. Από την άλλη, η νομοθετική και η εκτελεστική εξουσία πρέπει να κάνουν τη δουλειά τους με βάση τα σύγχρονα δεδομένα, που συμπεριλαμβάνουν απαραίτητα και το ζήτημα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δίχως να περιφρονούν, ωστόσο, σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο τις αντιδράσεις, ακόμα κι αυτές που οφείλονται στην άγνοια και σε στερεότυπα και προκαταλήψεις του παρελθόντος.

* Καθηγητής Κοινωνικής Λαογραφίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων