Η «βιο-τεχνολογία» συνεχίζει ακάθεκτη το έργο της;

Συχνά αναρωτιέμαι τι μπορεί επακριβώς να σημαίνει η διατύπωση «βιοπολιτική κοινωνία του ύστερου καπιταλισμού».

Ως προς το «ύστερος» ανατρέχω στον «παππού» (βλ. το βιβλίο μου ,«Ο Marx στον καθρέφτη», 2014:232) για να τον ρωτήσω πώς θα εκτιμούσε τον όρο «Spätkapitalismus»: αυτό το «Spät-» δεν με βρίσκει σύμφωνο.

Και τούτο γιατί δίδει «παράταση» στον βίο του κεφαλαιοκρατικού κοινωνικού σχηματισμού.

Χωρίς βέβαια να υπονοώ ότι δεν έχουμε μπροστά μας (όχι πίσω μας) το «αποτέλεσμα της προηγηθείσας ιστορικής εξέλιξης» ή το «δημιούργημα πολλών οικονομικών μεταβολών» (1867).

Απευθύνομαι επίσης και σε όσους/ες αυτοονομάζονται θιασώτες της «κριτικής θεωρίας», μήπως με τις ιδέες του «σώματος» και τον «πόνο» προσδιορίσουν την «υπόσταση», έστω, του «ύστερου καπιταλισμού».

Συγκατανεύω πάντως στην «ασταθή ισορροπία» που διέπει την Ευρωπαϊκή Ενωση, όπως τη διαπίστωνε ήδη από το 1991 ο Balibar, χωρίς να του διαφεύγει (1997) ότι το «νόημα της Ιστορίας είναι πάντοτε παροντικό».

Ετσι θέτω το ερώτημα αν έχουν εντοπιστεί νέες δομές «βιοεξουσίας» (βλ. το βιβλίο μου «Οντολογία της Ιστορίας», 2011:32-34).

Στους κόλπους της υπάρχουσας κοινωνίας οι εξουσιαστικοί μηχανισμοί μεταβολίζονται σε «βιολογικά όργανα» που καταπιέζουν λόγω φυλετικής διαφοράς τον έγχρωμο και τον κάθε μετανάστη, ενώ εδώ και λίγα χρόνια –με τη γνώση του γονιδιώματος– κάθε υποψήφιο υπάλληλο ή γενικώς εργαζόμενο.

Μόνο που αυτό, πράγματι, το οποίο αυτοαναπαράγεται δεν είναι το γονίδιο, αλλά ολόκληρος ο οργανισμός ως διαφοροποιημένη ολότητα, μέσα από μια ευρεία κλίμακα γονιδιακών παραλλαγών που κάνουν το κάθε ον ξεχωριστή υπόσταση.

Τούτο προέκυψε από την ανάγνωση όλων των συστατικών μερών του DNA και από την κατανόηση της ιστορικής δομής του κλίματος που απέκτησε ξανά μιαν ακόμη ανανοηματοδότηση.

Για την ώρα το ανθρώπινο ως ιστορικό ον, όπως ακριβώς το γνωρίζουμε, συνεχίζει να αντιτίθεται τόσο στον βιολογισμό του κοινωνικού και πολιτικού του βίου όσο και στον κοινωνιολογισμό των επιστημών της ζωής.

Συναφώς, αντιπαρατίθεται τόσο στην τεχνολαγνεία όσο και στην τεχνοφοβία, προσπαθώντας να καταστεί κύριος της ιστορίας του.

Ιδίως με τη συνδρομή των επιτεύξεων της Βιολογίας και κατά τον τρόπο που αυτές εφαρμόζονται και εκλαϊκεύονται.

Ο,τι λοιπόν αφορά τον έλεγχο του ανθρώπινου όντος, ήδη πριν από τη σύλληψή του και μετά τον θάνατό του, με την αξιοποίηση και την κληροδοσία των ζωτικών του οργάνων, συνιστά το πεδίο εκδίπλωσης της «Βιοπολιτικής» («Biopolitics»).

Με την ίδια βέβαια ζυγαριά να γέρνει προς τον «βιολογισμό» της Ιστορίας, σε συνδυασμό με μια αστυνομικού τύπου βελτιωμένη αντιμετώπιση του πολίτη εντός και εκτός των εθνικών κρατών και συναφώς εκτός του πλανήτη μας.

Το οικείο πρόσχημα είναι επίσης γνωστό: πρόκειται για τη ρύθμιση της «ασφάλειας» και της «ευημερίας» των ανθρώπινων ζωών.

Κι εδώ εμφιλοχωρεί η επαληθευόμενη κάθε φορά αξίωση: «η γνώση είναι δύναμη», η οποία ωστόσο δεν επιτελείται στον πύργο μιας εξουσίας που εμφανίζεται ως μονόλιθος χωρίς ρωγμές.

Για παράδειγμα, η συγκρότηση των υποκειμένων ως υπηκόων δεν αποτελεί μόνο ζήτημα εγκλεισμού και «αγοραφοβίας», αλλά και διακύβευμα στο ενιαίο τρίπτυχο οικονομίας, πολιτικής και πολιτισμού, στο οποίο ο «εργαλειακός λόγος» μπορεί να χρησιμοποιηθεί και από την ανάποδη. Σε κάθε περίπτωση μπορεί να συμβάλει στην υπονόμευσή του.

Ηδη, νομίζω, έγινε αντιληπτό ποιες εκδοχές μιας τέτοιας «κοινωνικής λογικής» αποτελούν απειλή και αντίδοτο στην οποιαδήποτε «βιοεξουσία».

Δηλαδή, σε κάθε ενέργεια που αποσκοπεί στην καθυπόταξη όλων των πτυχών του κοινωνικού μας βίου.

Ακόμη κι αν συμμεριστούμε την πρακτική του αρχαίου σοφού, τον «πολιτισμόν εκτοπίζοντες», θα κουβαλούμε σε όλα τα σημεία του πλανήτη και όχι μόνο (όπως ακριβώς συμβαίνει αυτή τη στιγμή) το ευτελές βαρέλι μας, υποδεικνύοντας έτσι την ανάγκη σχεδιασμού και ανάδυσης μιας «αντι-κοινωνίας», σφήνα στην πλάτη της κοινωνίας που μας περιβάλλει.

Προφανώς δεν είναι μόνο η αρκετά ακίνητη κοινότητα των κινητών τηλεφώνων και ό,τι συναπαρτίζει τον κατώτατο κοινό παρονομαστή που υποβάλλουν οι διεθνοποιημένοι μηχανισμοί «πνευματικής τεχνολογίας» και συναφούς χειραγώγησης.

Δίπλα μας είναι οι αυτοσχεδιασμοί, η ενεργός πρόσληψη και διάχυση ανατρεπτικών αντιλήψεων, η ποικιλία «υβριδικών» πλαισιώσεων και η πολυκεντρική αμφισβήτηση των όρων αναπαραγωγής της εξουσίας.

Και μέσα μας συνάμα είναι η χειραφετική συλλογιστική που ως πρακτική διανύει ένα ακόμη στάδιο ως ενεργός «διαλογικότητα» τωρινής και μελλοντικής κοινωνίας.

● Σημείωση: πρόκειται για κείμενο της 5ης «συνάντησης» του βιβλίου «Γνώσης “Επί-γνωση”» («Παπαζήσης» 2017, σ. 607) που θα κυκλοφορήσει σύντομα. Το βιβλίο σχεδιάστηκε, γράφτηκε και πήγε στο τυπογραφείο πριν εμφανιστεί ο θόρυβος για την «post-truth».

*ομότιμος καθηγητή Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων