Η τελευταία θέληση και διαθήκη του Άλφρεντ Νόμπελ

Απονεμήθηκαν και φέτος τα βραβεία Νόμπελ από τη Σουηδική Ακαδημία στην αίθουσα συναυλιών της Στοκχόλμης, όπως και εκείνο της Ειρήνης στο Δημαρχείο του Όσλο της Νορβηγίας, μετά από τις γενναιόδωρες προκαταρκτικές εκπλήξεις που μας επεφύλαξε. Είναι ευρέως γνωστό, ότι τα βραβεία αυτά ιδρύθηκαν από τον πλούσιο Σουηδό βιομήχανο Άλφρεντ Νόμπελ (1833-1896), εφευρέτη της δυναμίτιδας. 

Το 1895, όρισε στη  διαθήκη του ότι το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του (31,5 εκατομμύρια σουηδικές κορώνες), πρέπει να επενδυθεί σε ασφαλείς τίτλους και οι τόκοι του κεφαλαίου να δίνονται ως βραβεία σε ετήσια βάση σε εκείνους οι οποίοι, κατά τη διάρκεια του προηγούμενου έτους, πρόσφεραν το μεγαλύτερο όφελος στην ανθρωπότητα, σε πέντε ίσα μέρη, στους τομείς της φυσικής, της χημείας, της φυσιολογίας ή της ιατρικής, της λογοτεχνίας και της ειρήνης.  

Μια λανθασμένη έκθεση του θανάτου του, εφτά χρόνια νωρίτερα, ίσως να του γέννησε αυτή την ιδέα! Ο αδελφός του, Λούντβιχ, πρωτοπόρος στην παραγωγή και διανομή του πετρελαίου και με κάποιες  προοδευτικές απόψεις,   πέθανε από καρδιακή πάθηση στις Κάννες, το 1888. Τα δύο αδέλφια είχαν διάφορες προστριβές κατά καιρούς,  αλλά συμφιλιώθηκαν λίγο πριν από το θάνατο του Λούντβιχ, και ο Άλφρεντ βρισκόταν στο πλευρό του στις Κάννες όταν πέθανε.  Καθώς λέει  η ιστορία, μια γαλλική εφημερίδα μπέρδεψε τον Λούντβιχ  με  τον Άλφρεντ και δημοσίευσε τη σχετική νεκρολογία με τίτλο, ‘Ο έμπορος του θανάτου είναι νεκρός’, και λίγο πιο κάτω, ότι ‘ο Άλφρεντ Νόμπελ, ο οποίος έκανε περιουσία, βρίσκοντας έναν τρόπο να σκοτώνει περισσότερους ανθρώπους από ποτέ στο συντομότερο δυνατό χρονικό διάστημα, πέθανε χθες’!

Δεν μπορούμε όμως να επιβεβαιώσουμε ότι αυτή η ιστορία είναι πράγματι αληθινή, αφού κανένας βιογράφος του δεν κατάφερε να βρει την πραγματική εφημερίδα ούτε και  καμιά τέτοια λάθος νεκρολογία σε οποιαδήποτε γαλλική εφημερίδα της εποχής, κάτι που συμφωνεί και συμμερίζεται η Εγκυκλοπαίδεια Μπριτάννικα. Το Ίδρυμα Νόμπελ, με τη σειρά του, δεν αναφέρει καθόλου την ιστορία της  νεκρολογίας.

Σύμφωνα με το Ίδρυμα, ο Νόμπελ ανέπτυξε την ιδέα της απονομής του βραβείου σταδιακά με την πάροδο των ετών, εμπνευσμένη από τα δικά του πολυποίκιλα ενδιαφέροντα. Ήταν άριστος μαθητής, γνώριζε άπταιστα έξι γλώσσες, ήταν ειδήμων στη χημεία και λάτρης της λογοτεχνίας, ιδιαίτερα των ρομαντικών ποιητών Μπάιρον και Σέλλεϊ.

Έγραψε ποίηση και ένα  σκανδαλώδες θεατρικό έργο, το οποίο καταστράφηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου, αλλά που πρόσφατα ανακαλύφθηκε, ενώ για μικρό χρονικό διάστημα σκεπτόταν σοβαρά την καριέρα του ως συγγραφέας.  Τον κέρδισαν φυσικά οι επιστήμες. Είχε επίσης αγάπη στην ιατρική, ιδρύοντας ένα ιατρικό εργαστήριο με αντικείμενο την έρευνα του αίματος και τις μεταγγίσεις. 

Αν και συχνά λέγεται ότι ο Άλφρεντ Νόμπελ εφηύρε το δυναμίτη για βιομηχανικές εφαρμογές και ένοιωσε φρίκη όταν είδε την ουσία αυτή να χρησιμοποιείται ως όπλο πολέμου, στην τελευταία δεκαετία της ζωής του, στράφηκε όλο και περισσότερο στην παραγωγή όπλων και πυρομαχικών. Η εταιρεία του στη Σουηδία, κατασκεύαζε όπλα έχοντας πάντα κατά νου, καινοτομίες στο πυροβολικό και το υπόλοιπο πολεμικό υλικό.

Την ίδια εποχή, βρισκόταν σε αλληλογραφία με την αυστριακή συγγραφέα, μυθιστοριογράφο, δημοσιογράφο και ειρηνίστρια, Μπέρτα φον Ζούτνερ (Bertha von Suttner, 1843-1914) την οποία γνώρισε στο Παρίσι το 1876, και την προσέλαβε ως γραμματέα του. Κάποια στιγμή εκείνη έφυγε από τη δουλειά  της  για να πάει στη Βιέννη και να παντρευτεί τον εραστή της, Βαρόνο Άρτουρ Γκούντακαρ φον Ζούτνερ (Arthur Gundaccar von Suttner), στα κρυφά, χωρίς την έγκριση της οικογένειάς του.

Η Μπέρτα φον Ζούτνερ, θα γινόταν διάσημη, το 1889, και κορυφαία μορφή του ειρηνιστικού κινήματος με τη δημοσίευση του αντιπολεμικού μυθιστορήματος ‘Κάτω τα όπλα’  (Die Waffen Nieder!), και με την ίδρυση ειρηνιστικής οργάνωσης δυο χρόνια αργότερα. Η Μπέρτα και ο Άλφρεντ συζητούσαν συχνά για τον πόλεμο και την ειρήνη στην αλληλογραφία τους.

Σε  μια επιστολή του, το 1891, της είπε ‘Ίσως τα εργοστάσιά μου βάλουν τέλος στον πόλεμο νωρίτερα απ’ τα συνέδριά σου. Την ημέρα που δύο σώματα στρατού θα μπορούν να  εξολοθρεύουν το ένα το άλλο σε ένα δευτερόλεπτο, όλα τα πολιτισμένα έθνη σίγουρα θα οπισθοχωρήσουν με φρίκη και θα διαλύσουν τα στρατεύματά τους’.

Φυσικά είχε αλληλογραφία μαζί της ως το θάνατό του, το 1896. Θεωρείται ότι επηρέασε τα μέγιστα την απόφασή του να συμπεριλάβει και το Βραβείο Ειρήνης μαζί με τα υπόλοιπα που θεσμοθέτησε στη διαθήκη του. Η ίδια είναι και η πρώτη γυναίκα στην οποία δόθηκε το βραβείο αυτό, το 1905. Το 1914, στην αρχή του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, η Μπέρτα πέθανε στη Βιέννη. 

Τον Νοέμβριο του 1895, ο Άλφρεντ Νόμπελ  συνέταξε την τελευταία διαθήκη του. Ήταν η τρίτη επανάληψη. Είχε αλλάξει τη διατύπωση του μείζονος κληροδοτήματος δύο φορές, πριν τελικά φτάσει στην τελευταία, και χωρίς την παρουσία δικηγόρου. Άφησε κάποια χρήματα για τα ανίψια του και  τους εργαζόμενους στις επιχειρήσεις του, ενώ το 94% της περιουσίας του για την θεσμοθέτηση των Βραβείων του.

Ο Άλφρεντ Νόμπελ πέθανε στη βίλα του, στο Σαν Ρέμο της Ιταλίας, στις 10 Δεκεμβρίου του 1896, από εγκεφαλική αιμορραγία. Όταν διαβάστηκε η διαθήκη του,  σοκαρίστηκε τόσο η την οικογένειά του όσο και ο  κόσμος ολόκληρος. Τόσα χρήματα για την πρόοδο της επιστήμης, της λογοτεχνίας και της ειρήνης δεν ήταν συνηθισμένο. Ο διεθνής Τύπος ήταν θετικός, φυσικά, δεδομένου μάλιστα ότι τα βραβεία θα δίνονταν  χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η χώρα προέλευσης.

Οι αρχικές αντιδράσεις στο σουηδικό τύπο ήταν εξαιρετικά θετικές, αλλά ο βασιλιάς Όσκαρ Β’ τρομοκρατημένος. Είδε τη θέληση και τη διαθήκη του Άλφρεντ αντεθνική πράξη, που παρακάμπτει τα σουηδικά συμφέροντα, και ειδικά το Βραβείο Ειρήνης, το οποίο έπρεπε να  απονεμηθεί από το νορβηγικό κοινοβούλιο, τη στιγμή που η Σουηδία και η Νορβηγία βρίσκονταν σε  διαδικασία ‘εθνικού διαζυγίου’. Οι συγγενείς του, όμως, ανέμεναν μια πιο παραδοσιακή προσέγγιση για την κληρονομιά του. Αλλά κι από την πλευρά των επιχειρήσεων, υπήρχαν σοβαρές ανησυχίες για τους δικούς τους λόγους.

Η διαθήκη  ήταν κάπως ασαφής στις λεπτομέρειες, και με λίγες πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο απονομής  των βραβείων.  Με τόσα πολλά προβλήματα και  νομικά κενά, η Σουηδική Ακαδημία Επιστημών, και οι άλλοι φορείς στη Στοκχόλμη δίστασαν για χρόνια πριν από την αποδοχή των καθηκόντων τους. Τότε υπήρχαν ανοιχτά  φορολογικά ζητήματα, κυρίως στη Γαλλία, η οποία θεωρούσε τον Νόμπελ κάτοικό της,  έστω κι αν είχε σπίτια σε όλη την Ευρώπη και είχε πεθάνει στην Ιταλία.

Ήταν ο χημικός μηχανικός Ragnar Sohlman, αυτός, και ο δημιουργός του Ιδρύματος Νόμπελ,  ο οποίος πολέμησε με σθένος και ασταμάτητα τις κυβερνήσεις της Γαλλίας, της Σουηδίας και της Νορβηγίας. Ο ίδιος ο βασιλιάς Όσκαρ Β’ προσπάθησε να τον αποπάρει και μάλιστα καλώντας τον δημόσια και αναφέροντάς του τα πιθανά προβλήματα που θα μπορούσε να προκαλέσει, ειδικά,  το Βραβείο για την Ειρήνη.  

Τα υπόλοιπα θέματα επιλύθηκαν όταν ο Sohlman ζήτησε τη βοήθεια ενός δικηγόρου. Η κυβέρνηση ενέκρινε επισήμως τη δημιουργία του Ιδρύματος Νόμπελ, στις 9 Σεπτεμβρίου 1899. Ακόμη μια χρονιά δαπανήθηκε στις διαπραγματεύσεις μεταξύ των θεσμικών οργάνων   και της οικογένειας Νόμπελ πάνω στο καταστατικό του Ιδρύματος.

Στις 29 Ιουνίου του 1900, ένα βασιλικό διάταγμα καθιέρωσε πια  το καταστατικό του ιδρύματος Νόμπελ και όλους τους ειδικούς κανονισμούς που διέπουν όλες τις σουηδικές επιτροπές απονομής των βραβείων, ενώ στις 10 Δεκεμβρίου 1901, απονεμήθηκαν στη Στοκχόλμη και το Όσλο, τα πρώτα βραβεία Νόμπελ.