Πόσο καινοτόμος είναι ο λόγος περί κοινωνικής καινοτομίας;

Η καινοτομία κατέχει κεντρικό ρόλο στη Στρατηγική «Ευρώπη 2020» της Ευρωπαϊκής Ενωσης, διαπερνώντας όλα τα επιμέρους πεδία παρέμβασής της.

Η νέα φιλοσοφία διαχείρισης των κοινωνικών προβλημάτων εφαρμόζεται μέσω του ειδικότερου όρου «κοινωνική καινοτομία». Οι ανακοινώσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ορίζουν ως κοινωνική καινοτομία τις διαδικασίες με τις οποίες οι δρώντες της κοινωνίας των πολιτών ή του ιδιωτικού τομέα αναπτύσσουν νέες τεχνολογίες, στρατηγικές και ιδέες ή/και οργανώσεις για να καλύψουν τις κοινωνικές ανάγκες ή να επιλύσουν κοινωνικά προβλήματα.

Καθοριστικός είναι επομένως σε αυτή τη συλλογιστική ο ρόλος των ατόμων και των μη κρατικών συλλογικοτήτων για την εκπλήρωση των στόχων στους οποίους η κοινωνική καινοτομία επισυνάπτεται.

Ωστόσο, γιατί σε μια δυσμενή κοινωνικοοικονομική συγκυρία προκρίνεται για τα κοινωνικά ζητήματα ένας όρος που προέρχεται από το πεδίο της οικονομικής επιστήμης; Πώς μια αντίληψη συνυφασμένη με το πνεύμα και τις αξίες της ιδιωτικής αγοράς μπορεί να αναπτύξει μεθόδους κατάλληλες για την άμβλυνση των κοινωνικών ανισοτήτων που η ίδια παράγει;

Η εμφάνιση της κοινωνικής καινοτομίας σε αυτή τη χρονική στιγμή κάθε άλλο παρά τυχαία μπορεί να θεωρηθεί.

Ουσιαστικά η επικράτησή της συνυφαίνεται με μια δεύτερη, εντατικότερη, φάση ιδιωτικοποίησης των κοινωνικών παροχών μέσω της εφαρμογής ευρωπαϊκών πολιτικών νεοφιλελεύθερης χροιάς. Η εκπλήρωση αυτών των στοχεύσεων εξακολουθεί να συνοδεύεται από ένα εύηχο διακηρυκτικά περιεχόμενο, καλλωπισμένο με ένα εντυπωσιακό λεκτικό περιτύλιγμα.

Στην πρώτη φάση, στη Στρατηγική της Λισαβόνας, ο λόγος περί κοινωνικών μεταρρυθμίσεων, περί εκσυγχρονισμού και εξυγίανσης των συστημάτων κοινωνικής προστασίας, περί επένδυσης στο ανθρώπινο κεφάλαιο μέσω των ενεργητικών κοινωνικών πολιτικών είχε κάθε άλλο παρά ένα ωφελιμότερο κοινωνικά αποτέλεσμα.

Οι μεταρρυθμίσεις διαποτίστηκαν από το νεοφιλελεύθερο ιδεολογικό πρόσημο, ο εκσυγχρονισμός και η εξυγίανση μεταφράστηκαν σε εκτεταμένες περικοπές κοινωνικών δαπανών, η επένδυση στο ανθρώπινο κεφάλαιο μετατράπηκε σε μετάθεση των ευθυνών από το κράτος στο «απασχολήσιμο» άτομο.

Η Στρατηγική «Ευρώπη 2020», με εργαλείο την κοινωνική καινοτομία, πηγαίνει την επιχειρούμενη ιδιωτικοποίηση των κοινωνικών παροχών ένα βήμα παραπέρα. Πλέον, η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών και του ιδιωτικού τομέα στις δράσεις κοινωνικής πολιτικής δεν είναι απλά θεμιτή, όπως συνέβαινε με τη Στρατηγική της Λισαβόνας, αλλά επιβεβλημένη.

Οποιεσδήποτε κοινωνικές παρεμβάσεις απαιτούν συμπράξεις του κράτους με τους τοπικούς φορείς, την κοινωνία των πολιτών ή/και τις ιδιωτικές επιχειρήσεις προκειμένου να εγκριθεί η εκταμίευση της χρηματοδότησης των ευρωπαϊκών κονδυλίων.

Ποιος είναι όμως ο κοινωνικός αντίκτυπος αυτών των εξελίξεων για τους πολίτες που απειλούνται από κοινωνικούς κινδύνους;

Τι επιπτώσεις προμηνύει η κουλτούρα της κοινωνικής καινοτομίας για τις εργασιακές σχέσεις όσων εμπλέκονται στην εφαρμογή της; Ποιο είναι το τελικό αντίκρισμα με όρους ποιότητας των παροχών;

Είναι εφικτό ακρογωνιαίοι λίθοι του μεταπολεμικού κοινωνικού συμβολαίου, όπως η ισότητα των ευκαιριών, να διασφαλιστούν απλά με τη διατύπωση εντυπωσιακών ρητορικών σχημάτων, όπως η καινοτομία και ο εκσυγχρονισμός, όταν αυτά καταλήγουν να είναι κενά κοινωνικού περιεχομένου;

Η έμφαση που δίνεται μέσω της κοινωνικής καινοτομίας στις τοπικές συμπράξεις και τους πειραματισμούς προσφέρει χρήσιμες εμπειρίες και τριβή που ευνοούν την ανίχνευση της αποτελεσματικότητας των κοινωνικών παρεμβάσεων.

Ωστόσο, η δογματική προσήλωσή τους σε πρακτικές βασισμένες στη μορφή των προγραμμάτων (πρότζεκτ), δηλαδή σε μια λογική απόλυτα εστιασμένη στο μερικό και, άρα, αποκομμένη από ολιστικές προσεγγίσεις, δημιουργεί σκόπιμους κατακερματισμούς με πολύπλευρες συνέπειες.

Ο εστιασμένος χαρακτήρας της καινοτομίας έχει ως αποτέλεσμα ένα βραχυπρόθεσμο και κατακερματισμένο πνεύμα παρεμβάσεων. Στο πλαίσιο αυτό ο τρόπος αντιμετώπισης των κοινωνικών προβλημάτων δεν μπορεί παρά να είναι αποσπασματικός και άρα αναπόφευκτα διαχειριστικός.

Σε συνθήκες κρίσης δεν επιλέγονται ολοκληρωμένες λύσεις αλλά μερικές απαντήσεις που επιδιώκουν να ανακουφίσουν τις πιο ακραίες επιπτώσεις της. Σε ένα τέτοιο τοπίο οι ωφελούμενοι των προγραμμάτων βρίσκονται διαρκώς σε μια συνθήκη προσωρινότητας και ανασφάλειας, γνωρίζοντας και οι ίδιοι ότι λήξη θα έχουν οι κοινωνικές παροχές που λαμβάνουν και όχι τα προβλήματά τους.

Ενα δεύτερο ζήτημα είναι οι επιπτώσεις των προγραμμάτων στον χαρακτήρα των εργασιακών σχέσεων και επομένως, σε μεγάλο βαθμό, στην αποδοτικότητα του επιστημονικού προσωπικού που απασχολείται[1].

Επιλέγοντας την εναπόθεση του σκέλους της υλοποίησής τους στις ΜΚΟ και τον ιδιωτικό τομέα, μια άμεση συνέπεια είναι η άνθηση της εργασιακής επισφάλειας. Το νέο εργασιακό υπόδειγμα των κοινωνικών επιστημόνων είναι η ορισμένου χρόνου παροχή υπηρεσιών με μπλοκάκι. Η κοινωνική καινοτομία επομένως συμβαδίζει με τη διάβρωση της πλήρους απασχόλησης.

Ενα τρίτο σημαντικό ζήτημα είναι η αποτίμηση της παραπάνω λογικής με όρους ποιότητας και κοινωνικού αποτελέσματος. Οι ΜΚΟ και ο ιδιωτικός τομέας, ως ορθολογικοί δρώντες, επιδιώκουν να εξυπηρετήσουν τη μεγιστοποίηση του προσωπικού τους συμφέροντος και όχι του κοινωνικού οφέλους.

Στους μη κρατικούς φορείς προτεραιοποιείται η εκπλήρωση των απαραίτητων ενεργειών για την εκταμίευση των χρηματοδοτήσεων και όχι ο ουσιαστικός αντίκτυπος της κοινωνικής τους παρέμβασης. Γεγονός που συνιστά ουσιαστική έκπτωση στην ποιότητα και την αποτελεσματικότητα της αναδιανεμητικής επίδρασης των παροχών.

Είναι λοιπόν ο όρος της κοινωνικής καινοτομίας τόσο σύγχρονος όσο προβάλλεται; Αποτελεί μια επίκαιρη απάντηση στις αυξανόμενες κοινωνικές ανάγκες; Ο τρόπος χρήσης του με βάση την προσήλωση των ευρωπαϊκών πολιτικών στο νεοφιλελεύθερο δόγμα είναι βαθιά αναχρονιστικός και οπισθοδρομικός.

Αυτό στο οποίο κυρίως συνεισφέρει είναι στην εμβάθυνση του χάσματος μεταξύ κοινωνικών προβλημάτων και κρατικής ευθύνης, στην αύξηση της αποσπασματικότητας των κοινωνικών πολιτικών, στην επιδείνωση των όρων απασχόλησης των κοινωνικών επιστημόνων και, κυρίως, των όρων διαβίωσης των ασθενέστερων.

[1] Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η εργασιακή επισφάλεια των νέων ερευνητών: Σαλβάνου Αιμ. (2015): http://chronosmag.eu/index.php/sl-s-s.html

* μεταδιδακτορικός ερευνητής, Πάντειο Πανεπιστήμιο