Ιδιαίτερα επίκαιρος ο συλλογικός τόμος της Ακαδημίας Αθηνών, λόγω της συνεχιζόμενης οικονομικής κρίσης και του ρόλου που καλούνται να παίξουν οι συνεταιριστικές μορφές οργάνωσης στον στόχο για την επιστροφή της χώρας σε αναπτυξιακή τροχιά.
Ο τόμος, που καλύπτει συγκριτικά ευρωπαϊκά παραδείγματα συνεταιριστικής ανάπτυξης, αναπαριστά επίσης την πολυδιάστατη έρευνα που συντελείται στην Ακαδημία Αθηνών.
Οπως καταδεικνύεται και από τη μελέτη των συνεταιρισμών ως οικονομικών θεσμών, ιδιαίτερα σε περιόδους στενότητας κεφαλαίου απαιτείται η συνένωση παραγωγικών δυνάμεων και η από κοινού επιδίωξη οικονομικών στόχων, ώστε να επιτευχθεί αποτελεσματικότερα η άντληση πόρων και να δημιουργηθούν οικονομίες κλίμακας.
Απαραίτητη, όμως, προϋπόθεση για τη συλλογική οικονομική δραστηριότητα είναι η κοινωνική στήριξη των συνεταιρισμών ως τοπικών οικονομικών θεσμών, σε διάδραση με το ευρύτερο περιβάλλον.
Ως τέτοιοι, οι συνεταιρισμοί θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην αντιμετώπιση των σημερινών προβλημάτων του αγροτικού τομέα, προσφέροντας βιώσιμες λύσεις τόσο στην εμπορία όσο και στην παραγωγή αγροτικών προϊόντων.
Δεν ξεχνάμε, βέβαια, ότι στο πλαίσιο της ανθρώπινης ιστορίας οι οικονομικοί και κοινωνικοί θεσμοί εξελίσσονται, ενώ από την ιστορική έρευνα καταδεικνύεται η συνεισφορά των συνεταιρισμών όσον αφορά την εξέλιξη της αγοράς και της κοινωνικής οργάνωσης διεθνώς.
Γι’ αυτόν τον λόγο, ένα έργο-αναφορά στην ιστορία των συνεταιρισμών και στη λειτουργία τους ως οργανωτικού μοντέλου του αγροτικού χώρου είναι σήμερα κεφαλαιώδους σημασίας.
Από την ανάδειξη δε της ευρωπαϊκής ιστορίας του συνεταιριστικού κινήματος διαφαίνονται και οι αρχές υπό τις οποίες μπορεί να λειτουργήσει στο σημερινό οικονομικό πλαίσιο, υπό την προϋπόθεση βέβαια ότι οι οικονομικές αρχές θα συσχετιστούν με τη συλλογική διαχείριση και τον συλλογικό έλεγχο.
Αρκετά από τα άρθρα του τόμου αναφέρονται στη μελέτη της ελληνικής περίπτωσης. Η διαμόρφωση των συνεταιρισμών στη νεότερη Ελλάδα υπήρξε και αυτή συνδεδεμένη με τη γενικότερη επιρροή που ασκούσαν στη χώρα οι δυτικοευρωπαϊκές οικονομικές, πολιτικές και ιδεολογικές εξελίξεις.
Οι θεωρίες κοινωνικής οργάνωσης που αναπτύχθηκαν κατά τον 18ο και ιδιαίτερα κατά τον 19ο αιώνα επηρέασαν ιδιαίτερα τις μορφές συνεργασίας στον αγροτικό χώρο και γενικότερα στη νεοελληνική κοινωνία.
Ο χαρακτήρας του συνεταιρισμού ως εισαγόμενου θεσμού καθορίζει και το εύρος διαπραγμάτευσης του βιβλίου, το οποίο επεκτείνεται στη νότια και κεντρική Ευρώπη.
Πραγματοποιείται σύγκριση του ελληνικού και του ιταλικού παραδείγματος, διαπραγματεύονται οι εκτεταμένες συνεταιριστικές κινήσεις στην Ισπανία και την Πορτογαλία και παρουσιάζεται η συνεταιριστική κίνηση στην Εσθονία στις αρχές του 20ού αιώνα.
Αναδεικνύονται οι μορφές συνεργασίας στη νεοελληνική παραδοσιακή αγροτική κοινωνία ως παράγοντες υποδοχής των νέων μορφών συνεργατισμού.
Εμφανίζονται οι μεμονωμένες συνεργατικές κινήσεις που αναπτύσσονται τον 19ο αιώνα υπό την επίδραση των κοινωνιστικών αντιλήψεων και αναλύεται σε βάθος η διαδικασία θεσμοποίησης στις αρχές του 20ού αιώνα.
Η μελέτη της ανάπτυξης των αγροτικών συνεταιρισμών στην περίοδο του Μεσοπολέμου κατέδειξε τη σύνδεση του συνεργατισμού με τις ραγδαίες εξελίξεις που γνώρισε ο ελληνικός αγροτικός χώρος κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.
Το μεταρρυθμιστικό ελληνικό κράτος του Μεσοπολέμου χειρίστηκε τους συνεταιρισμούς ως εργαλείο προκειμένου να προστατεύσει την αγροτική οικονομία, να διοχετεύσει πιστώσεις στον αγροτικό τομέα, να διευκολύνει τη μετάβαση από τη μεγάλη στη μικρή ιδιοκτησία, να ενσωματώσει τους πρόσφυγες στην ελληνική οικονομία και τελικά να διατηρήσει την κοινωνική συνοχή.
Ο ρόλος των αγροτικών συνεταιρισμών κατά τη μεσοπολεμική περίοδο είχε, επομένως, εκσυγχρονιστική και αναπτυξιακή λειτουργία.
Η παρέμβασή τους στην τεχνική και την κοινωνική διαχείριση της τοπικής αγροτικής οικονομίας ήταν καταλυτική.
Διοχέτευσαν δυσεύρετες πιστώσεις στην ελληνική αγροτική οικονομία και παρά τον στενό εναγκαλισμό του τραπεζικού τομέα και την άμεση κρατική παρέμβαση αποτέλεσαν σημαντική συνιστώσα του αγροτικού εκσυγχρονισμού.
Βαθμιαία ο εναγκαλισμός του κράτους έγινε πιο ασφυκτικός, οι συνεταιρισμοί ενσωματώθηκαν όλο και περισσότερο στον κρατικό μηχανισμό, ενώ περιορίστηκαν μόνο στον δευτερεύοντα ρόλο της διεκπεραίωσης των βραχυπρόθεσμων καλλιεργητικών δανείων.
Εντάχθηκαν στο θεσμικό σύστημα μιας κλειστής οικονομίας, στην οποία η κρατική παρέμβαση ήταν έντονη.
Η διαδικασία κορυφώθηκε κατά τη δικτατορία του Μεταξά, οπότε έγινε προσπάθεια ένταξής τους στο αυταρχικό πολιτικό σύστημα.
Από τις ελληνικές συμμετοχές στον τόμο εντοπίζεται και ο κομβικός ρόλος των συνεταιρισμών σε σημαντικές ιστορικές συγκυρίες, όπως η εγκατάσταση των προσφύγων και η Κατοχή.
Αναδεικνύεται ακόμη το ζήτημα της διευκόλυνσης των αγροτών στο να βρουν διέξοδο στην αγορά και ο κομβικός ρόλος άλλων θεσμών, όπως η Τοπική Αυτοδιοίκηση.
Με αναφορές σε διεθνή παραδείγματα, προσεγγίζεται το θέμα της αξιοποίησης νέων τεχνολογιών που επανατοποθετούν τη σχέση καταναλωτή-παραγωγού.
Το έργο δεν αποπνέει ένα στείρο διδακτισμό αλλά προκύπτει ως μια συγκριτική συλλογική ιστορική διαπραγμάτευση του συνεργατισμού με στόχο να εντοπιστούν οι μεταλλάξεις του θεσμού σε σχέση με την ιστορική συγκυρία.
Η λειτουργία του ως εναλλακτικού δρόμου οργάνωσης του αγροτικού τομέα φαίνεται όχι μόνο σημαντική αλλά και αναντικατάστατη.
Το βιβλίο εντοπίζει, επίσης, τις εθνολογικές και ιδεολογικές παραμέτρους του συνεργατικού φαινομένου.
* Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Paris 1- Sorbonne, διδάσκει στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο.
