Με τα πόδια από τη Φωκίωνος Νέγρη στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και το ίδιο η επιστροφή: «Παγκόσμια Ημέρα του Μουσείου».
Τι συναντήσαμε στην Πατησίων, ας μην επαναλάβω την «αφήγηση» (βλ. το βιβλίο μου: «Κοινωνική και πολιτική αγορατολμία», 2013: 70-71).
Αλλωστε, τι να προστεθεί εκτός από το γεγονός ότι στο μουντό κτίριο της ΓΣΕΕ αναρτήθηκε πελώριο πανό με τη «διαρκή απεργία»;
Μπροστά από το Οικονομικό Πανεπιστήμιο, όσο μπορούσα να ακούσω, λαμβάνω ηχητικό μήνυμα για την τροπολογία που ψηφίστηκε πρόσφατα με αντικείμενο τη συγκρότηση εκλεκτορικών σωμάτων για την εκλογή μελών ΔΕΠ.
Από το «ίδιο» ή έστω το «συναφές» γνωστικό αντικείμενο μεταβαίνουμε στο «οικείο» περιβάλλον, όπως αυτό χρεώνεται κυρίως στους κόλπους του ίδιου Τμήματος σε κάθε «στιγμή» του.
Από την «προεπιλογή» ώς την «εκλογή» και την «προαγωγή»: πού να βρίσκεται τάχα η «πελατειακή» δομή του ακαδημαϊκού «παιχνιδιού» και της «ιεραρχίας» του;
Τι θα ήταν ένα Μουσείο Πανεπιστημιακών Δομών; Ετσι με ρώτησε νεαρός που φιλοσοφεί «ζαλίζοντας» τις έννοιες, ιδίως όταν «συμβουλεύει» υπουργό ευρωπαϊκής χώρας.
Για να του απαντήσω ως εξής: Τι μπορεί να συγκρατεί η μνήμη στο πεδίο της ανθρώπινης γνώσης;
Εδώ η ιστορική μνήμη νοείται ως αντιθετικό πλαίσιο αναφοράς και όχι ως μονοσήμαντη «οντότητα» με την οποία μας καταπιέζει τάχα το παρελθόν.
Πάντως, στον τρόπο ανασυγκρότησης των «ταυτοτήτων» το «ταυτόν» αναδύεται συνάμα με το «έτερον», κατά τέτοιο τρόπο που οι «τόποι της μνήμης» να είναι αναγνωρίσιμοι σε κάθε σημείο του επιστητού.
Μόνο που ως τέτοιοι, στην ακαδημαϊκή «παράδοση» μιας χώρας τουλάχιστον, συναρτώνται με μια ρευστή ηγεμονία στη σφαίρα των ιδεών και στην πραγματικότητα των προνομίων της.
Γι’ αυτό μια «πολιτική της μνήμης» μπορεί να εκτυλίσσεται κάθε φορά ab ovo, με θετικές απολήξεις και με τα λιγότερα «τραύματα».
Ετσι που το «Μουσείο» να μην αντιμετωπίζεται απλώς ως «άλλος τόπος», αλλά ούτε και ως μορφή «πρακτικής μνήμης» του συλλέκτη ως προς τα αντικείμενα που έχει διασώσει.
Ακόμη και ως «βάση δεδομένων» όπου το τι και το γιατί όσων καταχωρίζει πάει παρέα…
Πώς όμως θα απαντούσα σε νεαρή σύμβουλο του ίδιου υπουργού που θα με ρωτούσε πώς θα στηθεί μουσείο σε νησί του Αιγαίου;
Μάλλον ως εξής:
α) Ακόμη κι ο ορισμός του μουσείου, σύμφωνα με το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων (ICOM, 1975), ότι δηλαδή πρόκειται για «έναν οργανισμό μόνιμο, χωρίς κερδοσκοπικό χαρακτήρα, προσηλωμένο στην υπηρεσία της κοινωνίας και της ανάπτυξής της, ανοιχτό στο κοινό, που αποκτά, συντηρεί, μελετά, κοινοποιεί και εκθέτει υλικές μαρτυρίες του ανθρώπου και του περιβάλλοντός του με σκοπό τη μελέτη, την εκπαίδευση και την ψυχαγωγία», θα μπορούσε να επανεξεταστεί στη συγκυρία του χρόνου και των δεδομένων του τόπου μας.
β) Προφανώς να λαμβάνονται υπόψη οι πρόσφατες κατευθύνσεις της αποκαλούμενης «Νέας Μουσειολογίας» («New Museology») που εισηγείται τη μετάβαση από το τεκμήριο στον άνθρωπο, ως δημιουργό τόσο του τεκμηρίου όσο και των τρόπων έκθεσής του, μέσα σε ορισμένη ιστορική στιγμή.
γ) Αντίστοιχα, ο επαρκής συνομιλητής-επισκέπτης αυτών των τεκμηρίων θα μπορούσε να αξιώνει, κατά την υπόδειξη του Βάλτερ Μπένγιαμιν (Das Passagen-Werk), «αυτά να εισέρχονται στη ζωή μας» και να μη «μετατοπίζουμε το είναι μας στο δικό τους».
δ) Ετσι θα στοιχειοθετείται μια διαρκής ανάδραση που θα θέτει ab ovo αυτούς που μεριμνούν για την έκθεση των τεκμηρίων -«Πες μου πώς σκέφτεσαι για να σου πω πώς εκθέτεις»- καθώς και όσους τα επισκέπτονται -«Πες μου πώς σκέφτεσαι για να σου πω τι ψάχνεις».
ε) Ο δημιουργός, τόσο παλαιότερα όσο και τώρα, θα μπορούσε να συλλογίζεται με τον τρόπο του Τέοντορ Αντόρνο, ότι δηλαδή τα έργα του δεν ήλθαν στο φως για το «κοινό της Κυριακής και τους διανοουμένους της Δευτέρας».
στ) Επομένως, μας αφορά όλους και όλες πώς μπαίνουμε και πώς βγαίνουμε από ένα μουσείο.
ζ) Και, γιατί όχι, ποια μορφή «αντιδότου» προοικονομεί στην παρούσα ιστορική συγκυρία το μουσείο.
η) Πώς θα αποφευχθεί ο εγκλωβισμός στο τοπικό, με τον υψηλότερο βαθμό συσχετισμού «μέρους» και «όλου» και το αντίστροφο.
θ) Πώς τα εκθέματα-έργα τέχνης ως ταξιδεύουσες τοπικότητες θα έχουν την ευχέρεια να απεκδύονται τον αυτάρεσκο τοπικισμό που συνιστά την άλλη όψη του «επαρχιωτισμού». Αλλά και να μην αποκρύπτουν τα συγκεκριμένα μέσα της γείωσής τους.
ι) Πώς σε ένα τέτοιο ταξίδι χωρίς φόβο, η οικεία διακινδύνευση να σημαίνει ότι διασφαλίζεται ακόμη μια προσπάθεια υπερνίκησης της «αγοραφοβίας» που εδραιώνει η κατεστημένη κοινωνία ακριβώς γιατί την εδραιώνει.
*ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων
