«Παίγνιο μες στη Ρώμη»…

Τι είδους συζητήσεις θα μπορούσαν να προκληθούν με το βιβλίο των M. Hardt και Α. Negri: Empire (2000, ελληνική μετάφραση το 2002); Ηδη, εδώ και μια δεκαετία (βλ. το βιβλίο μου: Κόμβοι στη συζήτηση για το έθνος, 2006: 212-224, 334), είχα θέσει μια σειρά ζητήματα για τον «αποκεντρωμένο και απεδαφικοποιημένο μηχανισμό» που βαθμιαία ενσωματώνει κάθε γωνιά του πλανήτη.

Ετσι το πρώτο που διαχειρίζεται η «Αυτοκρατορία» είναι «υβριδικές ταυτότητες». Στο θέμα αυτό οι δύο συγγραφείς προσφεύγουν στα «συμφραζόμενα των μετανεωτερικών θεωριών» και σε «ένα ορισμένο ρεύμα μετααποικιακών σπουδών».

Δηλαδή στις επεξεργασίες του H. Bhabha για να εξηγήσουν πώς η «κατάφαση της πολλαπλότητας των διαφορών» παραπέμπει στην υπονόμευση της εξουσίας των «κρατουσών δυαδικών δομών» (2000:15,194,199).

Αναμφίβολα, η προβληματική της «υβριδικής» σύστασης των «αφηγήσεων» και κατ’ επέκταση των «πολιτισμών» γνώρισε κιόλας μια αξιοπρόσεχτη θεωρητική συγκομιδή.

Ισως εκείνο που εξακολουθεί να διαφεύγει, ακόμη και από τους δύο συγγραφείς και προφανώς από τους σχολιαστές τους, είναι η άνιση συνεύρεση των μερών στο σύνολο των θεσμών που επιτρέπουν την ανάδυση και την παρουσία της «υβριδικότητας». Δηλαδή, ο «hybrida» (κάποτε ετυμολογήθηκε από το «ύβρις») γεννιέται από Ρωμαίο πολίτη (τώρα: Αμερικανό, λίγο νωρίτερα: Αγγλο) και ξένη ή δούλη μητέρα.

Γενικότερα, ένας/μία ιστορικός θα μπορούσε να προβεί στην επιστημολογική ανατομία των θεωρητικών προκείμενων της «Αυτοκρατορίας». Ας πούμε με αναλογικά δείγματα το εγχείρημα του Αυγουστίνου.

Εκτός από ό,τι σημειώνουν οι δύο συγγραφείς, που αντλούν «έμπνευση» από τον οραματισμό αυτού του «σχεδίου αμφισβήτησης της παρακμάζουσας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας», με την εκ νέου βέβαια δήλωσή τους ότι το δικό τους «προσκύνημα στη γη» είναι και «παραμένει απολύτως εμμενές», θα μπορούσε κανείς να διαβλέψει τους λόγους που ο Αυγουστίνος ανέθετε στον μαθητή του Orosius να συνθέσει «παγκόσμια ιστορία» με αφετηρία και σκόπευση μια «αληθινή συλλογή των κακών του κόσμου».

Γενικότερα, η εφαρμογή του «political correctness» στο πεδίο των διεθνών σχέσεων δεν υπονοεί τίποτα άλλο παρά το γεγονός ότι το «μέρος» παραμένει «μέρος» με τα όλα του και το «όλο» να μην παραχωρεί οτιδήποτε από την ισχύ του. Προφανώς σε μια τέτοια καθήλωση, που παραπέμπει στην αποκαθήλωση των σχεδιασμών της «αντι-κοινωνίας», φουντώνουν οι οπτασίες για το «τέλος της Ιστορίας» ή για το «τέλος του κόσμου».

Ακριβώς, μετασχηματίζοντας το «Empire» σε «βαμπίρ» που μπορεί να κατασπαράξει –όπως συμβαίνει στα κόμικς ή στα φιλμ– όσους και όσες μετακυλίει η «deterritorialization of the state» (βλ. το βιβλίο μου: Οντολογία της ιστορίας, 2011: 116).

Μήπως όμως η ιδέα της «Αυτοκρατορίας» θα μπορούσε να αξιοποιηθεί και στην πληρέστερη αντιμετώπιση των ποιημάτων του Κ.Π. Καβάφη; Αν ο ποιητής εισηγούνταν την πρακτική της «διορθωτικής εργασίας» ως «φιλοσοφικού ελέγχου» της δημιουργίας του, γιατί να μην έχει δίκαιο ο συνάδελφος Τάκης Καγιαλής που προσπαθεί να στρέψει το ενδιαφέρον των μελετητών/τριών στον τρόπο που ο Αλεξανδρινός ικανοποιούνταν ποικιλότροπα (ο τίτλος του παρόντος κειμένου προέρχεται από το ποίημα:

«Η δυσαρέσκεια του Σελευκίδου») με μια «προσομοίωση» (ο ίδιος ο Καβάφης χρησιμοποίησε τον όρο «αφομοίωσιν») της βρετανικής «Αυτοκρατορίας» (η Αίγυπτος από το 1822 είχε περιέλθει σ’ αυτήν) με το «Imperium romanum»;

Μήπως ο υπάλληλος (από το 1892 έως το 1922) στην αγγλική Υπηρεσία Αρδεύσεων, εκτός από την οικεία ιστοριογραφία, στρέφεται και προς τον τρέχοντα έντυπο λόγο; Εχει δίκαιο και σ’ αυτό το σημείο ο συνάδελφος που μόλις μνημόνευσα. Προσθέτω συναφώς τα εξής: για πολλές δεκαετίες, από το 1869, η αγγλική Runch λειτουργούσε ως «Γροθιά» και με τον δηλωτικό υπότιτλο: or the London Charivari. Το «τσαρβάρι» θα μπορούσε να αποδοθεί ως «οχλαγωγία» ή ως «ανακατωσούρα».

Σε κάθε γελοιογραφικό σκίτσο ενισχυτική της εικονοποιίας είναι η τιτλοφόρησή του, τόσο «συνθηματικά» όσο και εκτενέστερα. Για παράδειγμα, το «Tourkey and Greace» (2.1.1869) μέσω της «γαλοπούλας» και του «λίπους» παραπέμπει στο: «Τουρκία και Ελλάδα».

Οσο για την προσάρτηση της «Ηπειροθεσσαλίας» στο ελληνικό κράτος, τελικώς το 1881, με τιτλοφόρηση: «Επιδιόρθωση» («Rectification») η Βρετανία ως «μοδίστρα της Miss Hellas» τής εξηγεί: «Τώρα που αφήσαμε κάποιο περιθώριο» στο φόρεμά σου, θα «νιώσεις πιο άνετα» (βλ. το βιβλίο μου: «Αριστερά» και «στίβος», 2016: 272/273). Μόνο που οι Αλεξανδρινοί άφηναν κανέναν που να μην «τον πάρουν στο ψιλό» («Ηγεμών εκ δυτικής Λιβύης»);

* ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων