Πριν από αιώνες, η λεκάνη της Μεσογείου αλλά και το μεγαλύτερο τμήμα της Ευρώπης, αποτελούσαν τμήμα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Με τις προσαρτήσεις γαιών, η Ρώμη ενσωμάτωνε μέχρι πρότινος αυτόνομες οικονομίες. Έτσι, ξεκίνησε σταδιακά στην αρχαιότητα, η διαμόρφωση μιας ενιαίας οικονομικής ζώνης.
Στα πρώτα στάδια αυτής της διαδικασίας, η Ρώμη δεν λειτούργησε παρεμβατικά και διατήρησε στο ακέραιο τα νομίσματα των επαρχιών της. Διαμορφώθηκε με άλλα λόγια μία ενιαία οικονομική ζώνη με πολλαπλά νομίσματα. Και καθώς τα νομίσματα στην αρχαιότητα βασίζονταν σε μέταλλα, προέκυπταν πολλές “ανισορροπίες”. Επαρχίες λ.χ. υποχρέωναν τους εμπόρους να ανταλλάσσουν νομίσματα μεγαλύτερης αξίας με νομίσματα χαμηλότερης αξίας σε ισοτιμία 1 προς 1, προκειμένου να πραγματοποιούν συναλλαγές στην επικράτειά τους.
Παρά ατέλειές του, το σύστημα αυτό αποδείχθηκε βιώσιμο. Η οικονομική ζωή σε κάθε επαρχία συνέχισε να υφίσταται όπως και πριν και οι εμπορικές συναλλαγές με άλλες επαρχίες της αυτοκρατορίας γνώρισαν άνθηση. Παράλληλα, κάθε περιοχή μπορούσε να κόψει όσο νόμισμα έκρινε ότι χρειαζόταν και οι τιμές στη ρωμαϊκή επικράτεια (και κυρίως όσον αφορά το ρωμαϊκό νόμισμα) παρέμεναν σταθερές.
Με την πάροδο του χρόνου και την “ωρίμανση” της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, επήλθε μία σημαντική αλλαγή: Άρχισε να συγκεντρώνεται ολοένα και περισσότερο η κοπή νομίσματος στη Ρώμη (μια και όλα τα πολύτιμα μέταλλα των επαρχιών μεταφέρονταν σταδιακά στη Ρώμη), με αποτέλεσμα από ένα σημείο και μετά, το σύνολο σχεδόν του νομίσματος να κόβεται αποκλειστικά και μόνο στη Ρώμη.
Με μία πρώτη, επιδερμική ανάγνωση κάποιος θα μπορούσε κάλλιστα να εκλάβει αυτή την εξέλιξη ως θετική: Ένα κοινό νόμισμα για μία ευρεία οικονομική ζώνη, χωρίς τις ατέλειες και το κόστος μετατροπής συναλλάγματος. Στην πραγματικότητα όμως, τότε ήταν που ξεκίνησε να παραπαίει τόσο η οικονομία όσο και το πολίτευμα της Ρώμης
Ρωμαίοι πολίτες με πολιτική επιρροή κατάφεραν να συγκεντρώσουν τεράστιες περιουσίες, να χρηματοδοτήσουν φίλα προσκείμενους στρατηγούς, κι εντέλει να εγκαθιδρυθεί μία αυτοκρατορία σε επίπεδο πολιτεύματος, παρακάμπτοντας τη σύγκλητο. Δεν είναι τυχαίο εξάλλου πως ο Ιούλιος Καίσαρας, ο πρώτος αυτοκράτορας της Ρώμης, χρηματοδοτήθηκε αδρά από τον βαθύπλουτο Κράσσο, και είναι σχεδόν βέβαιο ότι χωρίς την υποστήριξή του δεν θα είχε καταφέρει να αναρριχηθεί στο συγκεκριμένο αξίωμα.
Ο νομισματικός (και οικονομικός κατά προέκταση) συγκεντρωτισμός της Ρώμης, πέρα από την ανατροπή του πολιτεύματος που επέφερε και τους πολλαπλούς ρωμαϊκούς εμφυλίους μεταξύ ανταγωνιστικών κέντρων ισχύος και επιρροής που προκάλεσε, αποσταθεροποίησε την ίδια την οικονομία. Οι Ρωμαίοι, ενδίδοντας στο δέλεαρ της εύκολης κοπής νομίσματος, βίωσαν για πρώτη φορά τον πληθωρισμό, φτάνοντας στο σημείο δε το 301μ.Χ., ο αυτοκράτορας Διοκλητιανός να επιχειρήσει να τον αντιμετωπίσει με το να τον κηρύξει παράνομο(!), ένα εγχείρημα που γνώρισε παταγώδη αποτυχία.
Συνοψίζοντας, ο νομισματικός συγκεντρωτισμός (σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες ) στην Αρχαία Ρώμη οδήγησε:
1. Στην ανατροπή του πολιτεύματος
2. Στην πυροδότηση εμφυλίων πολέμων (που δεν θα μπορούσαν να χρηματοδοτηθούν στον βαθμό και την κλίμακα που χρηματοδοτήθηκαν εφόσον είχε διατηρηθεί ο αρχικός νομισματικός κατακερματισμός)
3. Στην αποσταθεροποίηση της οικονομίας.
Από την Αρχαία Ρώμη στην Ευρωζώνη
Η προδιάθεση των αρχαίων Ρωμαίων σίγουρα ήταν πληθωριστική, σε αντίθεση με την προδιάθεση των νυν ρυθμιστών της Ευρωζώνης που είναι σαφέστατα αποπληθωριστική. Αυτό λίγη σημασία έχει, γιατί σε όλα τα άλλα σημεία εμφανίζονται ομοιότητες με τα όσα συνέβησαν στη Ρώμη πριν από πολλούς αιώνες (οικονομικός μαρασμός της περιφέρειας, οικονομικός συγκεντρωτισμός, υποβάθμιση της λειτουργίας της δημοκρατίας, έριδες και ανάδυση απολυταρχικών διαθέσεων…).
Η ειρωνεία εδώ είναι πως ο νομισματικός συγκεντρωτισμός της Ρώμης, συνέπεσε ή καλύτερα σηματοδότησε την αρχή του τέλους της ακμής της. Και κατά την αρχαιότητα, η παρακμή μιας αυτοκρατορίας ήταν αργή διαδικασία. Σήμερα όμως που τα πάντα κινούνται με εκθετικά ταχύτερους ρυθμούς, δεν είναι λίγοι εκείνοι που ήδη διακρίνουν στον ορίζοντα τη διάσπαση της Ευρωζώνης.
Παίρνοντας σαν δεδομένο ότι οι οιωνοί για το κοινό ευρωπαϊκό νόμισμα δεν είναι και οι καλύτεροι (βλέπετε διενέργεια κοινοβουλευτικών διαδικασιών στη Φινλανδία για τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος εξόδου από το ευρώ, το δημοψήφισμα του Ιουνίου για Brexit από την Ε.Ε.), καθίσταται ολοένα και πιο επιτακτική η ανάγκη για ένα νομισματικό Plan B, όχι μόνο για την Ελλάδα αλλά και για κάθε χώρα-μέλος της Ευρωζώνης.
Η πιθανή αν όχι βέβαιη αποσύνθεση της Ευρωζώνης, απαιτεί προετοιμασία και σχεδιασμό. Πέραν όμως των προβλημάτων που αντιμετωπίζει η ίδια η Ευρώπη, σχεδιασμό και προετοιμασία απαιτεί μία βαθύτερη σειρά κρίσεων που εξυφαίνονται σε παγκόσμιο επίπεδο: Περιβαλλοντική, χρηματοπιστωτική (χρέους και παραγώγων) και δημογραφική. Με άλλα λόγια, και κρίση να μην περνούσε η Ευρωζώνη, πάλι θα χρειαζόταν ένα Plan B για τα προαναφερθέντα.
Η ρίζα των κρίσεων είναι απόρροια προβληματικής νομισματικής αρχιτεκτονικής
Όποιος πιστεύει πως το έλλειμμα δημοκρατίας είναι αμιγώς πολιτικό θέμα, ότι η οικολογική συνείδηση είναι καθαρά θέμα παιδείας, ότι το δημογραφικό πρόβλημα (υπογεννητικότητα – υπεργεννητικότητα) είναι θέμα γενετήσιων ορμών κι όχι νομισματικού πλαισίου, οφείλει να αναθεωρήσει.
Το νομισματικό πλαίσιο ήταν και είναι εκείνο που καθορίζει συμπεριφορές, συνειδήσεις και συνήθειες. Είναι εκείνο που δημιουργεί ισχυρούς πόλους επιρροής που με τη σειρά τους υποβαθμίζουν τη δημοκρατία. Εκείνο που διαιωνίζει ένα καθεστώς χαμηλού ή ανύπαρκτου μορφωτικού επιπέδου (ή και αμάθειας), που με τη σειρά του ευθύνεται για την υπεργεννητικότητα του τρίτου κόσμου (σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, όσο λιγότερο μορφωμένος είναι ένας λαός, τόσο περισσότερο αναπαράγεται*). Εκείνο που επιβραβεύει αντί να τιμωρεί την περιβαλλοντική υποβάθμιση.
Ένα βιώσιμο μοντέλο για το άμεσο μέλλον
Λαμβάνοντας υπόψη όλα τα παραπάνω, θα σκιαγραφήσω ένα νομισματικό πλαίσιο και μία σειρά ενεργειών για να αντιμετωπιστούν όλες οι προαναφερθείσες προκλήσεις μέσα από ένα καθαρά ελληνικό πρίσμα.
Οι παρακάτω προτάσεις ούτε προϊόν παρθενογένεσης είναι, ούτε ανήκουν στη σφαίρα του ανέφικτου. Πολλές ιδέες αριθμούν χρόνια ή και χιλιετίες ύπαρξης κι έχει δοκιμαστεί μία ή άλλη εκδοχή τους στην πράξη με επιτυχία, άλλοτε σε μεγαλύτερη και άλλοτε σε μικρότερη κλίμακα.
1) Η χώρα μας οφείλει να εκδώσει εθνικό νόμισμα άμεσα. Όχι μόνο για να αποκατασταθεί ο κυριαρχικός έλεγχος, η ρευστότητα και η οικονομική ισορροπία, αλλά επειδή το σενάριο διάσπασης της Ευρωζώνης συγκεντρώνει πλέον τις περισσότερες πιθανότητες
2) Για μία περίοδο μετάβασης, το εθνικό νόμισμα να υφίσταται σε παράλληλη κυκλοφορία με το ευρώ (μία αντίστροφη διαδικασία των αρχών του 2002 που κυκλοφορούσε η δραχμή παράλληλα με το ευρώ).
3) Να αποφευχθεί το βάπτισμα του εθνικού νομίσματος ως “δραχμή” η “νέα δραχμή”. Για αποφυγή συνειρμών με το προβληματικό, μαλακό νόμισμα της πρόσφατης ιστορίας μας που ήταν επιρρεπές σε υποτιμήσεις. Ο “στατήρας” ίσως να είναι η ενδεδειγμένη ονομασία, αν μη τι άλλο για συμβολικούς λόγους αφού υπήρξε και το πρώτο νόμισμα του ελλαδικού χώρου.
4) Να αποκατασταθεί ο πλήρης εγχώριος έλεγχος των ελληνικών τραπεζών.
5) Το νέο νόμισμα να συνοδεύεται με την κατάργηση της πρακτικής των ιδιωτικών τραπεζών να εκδίδουν νόμισμα ex-nihilo, μέσω δανεισμού. Η μόνη αρχή που θα έχει αυτό το προνόμιο θα είναι η Τράπεζα της Ελλάδας.
6) Απόσβεση των εγγραφών στους ισολογισμούς των τραπεζών – απόρροια της ex nihilo έκδοσης νομίσματος (έκδοση με την πρακτική κλασματικού αποθέματος) – με ορίζοντα 30 έως 100 ετών προκειμένου να μην επηρεαστεί η ομαλή λειτουργία τους
7) Έκδοση νομίσματος πλήρους αποθέματος από την Τράπεζα της Ελλάδας
8) Αποκλεισμός δανεισμού εγχώριου νομίσματος σε ξένα fund που στόχο θα έχουν να κλονίσουν την ισοτιμία του ελληνικού νομίσματος, καθώς και οποιασδήποτε διάθεσης εθνικού νομίσματος σε ξένες οντότητες, εφόσον δεν συνδέεται με εμπορική δραστηριότητα
9) Υποχρεωτική διατήρηση τουλάχιστον του 50% των κερδών ξένων εταιριών που δραστηριοποιούνται στη χώρα, εντός των συνόρων, με αντίστοιχα κίνητρα
10) Ρήτρα από την ΤτΕ βάσει της οποίας οι ιδιωτικές τράπεζες θα μπορούν να χορηγούν δάνεια μόνο για δραστηριότητες που συνδέονται με την πραγματική οικονομία (ο δανεισμός για αγορά κατοικίας λ.χ. θα εμπίπτει, η μόχλευση για επένδυση σε χρηματοπιστωτικά προϊόντα δεν θα εμπίπτει).
11) Καθεστώς μηδενικών επιτοκίων με βλέψεις για αρνητικά επιτόκια στο μέλλον **
12) Όταν καθιερωθούν τα αρνητικά επιτόκια, αναδιανομή των προσόδων των αρνητικών επιτοκίων στους ενήλικες πολίτες της χώρας, εν είδει “βασικού εισοδήματος”.
13) Οριζόντια μείωση φορολογικών συντελεστών (μείωση ΦΠΑ σχεδόν στο μισό και φόρου εισοδήματος κατά 10 ποσοστιαίες μονάδες).
Όσον αφορά τα σημεία 11, 12 και 13, οι αλλαγές οφείλουν να γίνουν σταδιακά (π.χ. μείωση του ΦΠΑ από το 23% ή 24% στο 21%, στο 19%, στο 17% κ.ο.κ.).
Τι επιτυγχάνεται με την παραπάνω υλοποίηση:
1) Αποφυγή μιας κατά μέτωπο νομισματικής σύγκρουσης, καθώς ο παραπάνω σχεδιασμός διαφέρει από εκείνο των ξένων νομισμάτων. Με άλλα λόγια, η διαδικασία κερδοσκοπικής επίθεσης κατά του εγχώριου νομίσματος, βραχυκυκλώνεται.
2) Η έκδοση ενός μη πληθωριστικού νομίσματος (αρκεί η ποσότητα έκδοσής του να είναι εύλογη) που δεν θα είναι επιρρεπές σε υποτιμήσεις (από τη στιγμή που το τρέχον ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών είναι ισορροπημένο, δηλ. η ζήτηση εγχώριου νομίσματος είναι κοντά στη ζήτηση συναλλάγματος και επιπροσθέτως από τη στιγμή που τα ξένα fund δεν θα έχουν πρόσβαση σε εγχώριο νόμισμα).
3) Σταδιακή αναστροφή της οικονομικής ανισότητας με τη διανομή των προσόδων αρνητικών επιτοκίων
4) Δυνατότητα του ελληνικού κράτους να χρηματοδοτεί το ίδιο δημόσια έργα με την απευθείας έκδοση νομίσματος (πάντα με την προϋπόθεση ότι το νόμισμα δεν θα είναι πληθωριστικό***). Επίσης, τόνωση εγχώριων προγραμμάτων έρευνας και ανάπτυξης, του συστήματος υγείας, του πολιτισμού, της περιφέρειας, του αθλητισμού, του εκπαιδευτικού συστήματος με απευθείας διάθεση νομίσματος.
5) Δυνατότητα του ελληνικού κράτους να πιστώνει απευθείας τους τραπεζικούς λογαριασμούς των πολιτών της χώρας, εκτάκτως εφόσον κρίνεται σκόπιμο προκειμένου να τονωθεί η ζήτηση για εγχώρια προϊόντα και υπηρεσίες ή για να καλυφθούν βασικές ανάγκες των πολιτών.
6) Σταθεροποίηση του εγχώριου τραπεζικού συστήματος μια και με την αποκατάσταση ρευστότητας και με τα αναδιανεμητικά χαρακτηριστικά της υλοποίησης, θα μειωθεί σταδιακά και το ποσοστό των κόκκινων δανείων
7) Δημιουργία ενός βιώσιμου οικονομικού πλαισίου που ωφελεί τους πάντες (τωρινούς “μη έχοντες” αλλά και τωρινούς “έχοντες”)
8) Δυνατότητα σε βάθος χρόνου για κάθε πολίτη να αξιοποιήσει τις κλίσεις και το ταλέντο του ουσιαστικά, με δίχτυ ασφαλείας ένα βασικό εισόδημα (το οποίο θα διανέμεται σε όλα τα άτομα 18 και άνω, ως ένα συν στα υφιστάμενα έσοδά τους)
σημ.: Αναφορικά με το 7, όσοι “έχοντες” αισθάνονται ανασφάλεια με τα αναδιανεμητικά χαρακτηριστικά του μοντέλου, ας αναλογιστούν το εξής: Η εντροπία που αναπτύσσεται στο οικονομικό σύστημα (εντός κι εκτός των συνόρων) δημιουργεί εκ των πραγμάτων μία τεράστια επισφάλεια. Μέσω της αναδιανομής αντιθέτως, αυξάνονται οι νομισματικές ροές, τονώνεται η ζήτηση και αποκαθίσταται η ομαλή λειτουργία της οικονομίας που με τη σειρά της διασφαλίζει τη διατήρηση μελλοντικής αξίας. Το μόνο που “τιμωρείται” (όπως οφείλει να τιμωρείται) είναι η ρευστή περιουσία όταν εκείνη παραμένει αδρανής.
Για τους επικριτές του “αυτό δεν γίνεται”
Για τους επίδοξους επικριτές του συγκεκριμένου μοντέλου ένα πολύ συγκεκριμένο μήνυμα: Φράσεις όπως “αυτό δεν γίνεται”, “αυτό δεν μπορεί να γίνει” δεν έχουν θέση εδώ. Το αντανακλαστικό αυτό του μη-καινοτόμου-υποτελούς-θύματος ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό για το ότι βρισκόμαστε εδώ που βρισκόμαστε σήμερα.
Φως στο τούνελ διαφαίνεται και το κλειδί για ένα ευοίωνο αύριο είναι η συνεργασία κι όχι η ποταπή έριδα και ο φθόνος. Ούτε η παραίτηση και η αδράνεια. Χρειάζεται καινοτομία, φαντασία και η μετουσίωσή της σε πράξη. Οτιδήποτε άλλο ερμηνεύεται ως ηδυπαθές σύνδρομο μαζοχιστικής υποτέλειας, ανάρμοστο για οποιονδήποτε επιθυμεί πραγματικά να αναβαθμίσει την καθημερινότητά του. Και η καθημερινότητα αυτή είναι “αναβαθμίσιμη”.
*οικονομικός αναλυτής
** http://www.earth-policy.org/data_highlights/2011/highlights13
***Για περισσότερα επί τους θέματος ανατρέξτε στην ενότητα “Οικονομική προσομοίωση ενός οικοσυστήματος και αρνητικά επιτόκια”
*** Στο σημείο αυτό, σκεφθείτε το νόμισμα σαν μία μπαταρία που πρέπει να φορτιστεί προτού διατεθεί (εκδοθεί). Η ενέργεια της μπαταρίας αυτής, πηγάζει από την εγχώρια παραγωγή και τη διάθεση υπηρεσιών. Με άλλα λόγια, κάθε νόμισμα που εκδίδεται οφείλει να έχει αντίκρισμα ή να το δημιουργεί αυτοστιγμεί.
-320x213.jpg)
