Κολυμπάμε σε έναν κόσμο από εικόνες. Διαφημίσεις εμπορικές και πολιτικές, τηλεοπτικά δελτία ειδήσεων και εκπομπές, ταινίες και σειρές, βιντεοπαιχνίδια και βιντεοκλίπ μάς συνοδεύουν παντού -στο σπίτι, στη δουλειά και στον δρόμο, μέσα από την τηλεόραση, το διαδίκτυο και τις έξυπνες συσκευές μας.
Οφείλουμε να συνειδητοποιήσουμε ότι όλες αυτές οι εικόνες δεν είναι απλώς το «περιβάλλον» ή η «εικονογράφηση» του λόγου, αλλά καθαυτό λόγος. Είναι «γλώσσα», δηλαδή τρόπος έκφρασης και επικοινωνίας σημασιών και νοημάτων.
Ο κόσμος της οπτικοακουστικής επικοινωνίας μάς προσφέρει πλήθος δυνατοτήτων και ευκαιριών, πολλές από τις οποίες δεν μπορούμε ακόμα να φανταστούμε. Προκειμένου όμως να τις αξιοποιήσουμε, χρειάζεται να μάθουμε τη γλώσσα τους.
Χωρίς αυτήν τη γνώση, κινδυνεύουμε να μετατραπούμε σε παθητικούς δέκτες-καταναλωτές οπτικοακουστικών μηνυμάτων, ευάλωτους στη χειραγώγηση και, όλο και περισσότερο, σε μειονεκτική θέση στην αγορά εργασίας.
Ο διαχωρισμός ανάμεσα σε αυτούς που γνωρίζουν και σε εκείνους που δεν γνωρίζουν πώς να χειρίζονται την οπτικοακουστική επικοινωνία έχει ταξικό χαρακτήρα και εξελίσσεται σε μια από τις ισχυρότερες μορφές κοινωνικού αποκλεισμού.
Ολοι μας είμαστε ήδη χρήστες της οπτικοακουστικής γλώσσας. Περισσότερο ή λιγότερο συνειδητά, προσλαμβάνουμε τα οπτικοακουστικά μηνύματα. Και αρκετοί τα παράγουν επίσης.
Δεν αρκεί όμως το ότι είμαστε χρήστες αυτής της γλώσσας για να θεωρήσουμε ότι είμαστε εγγράμματοι χρήστες της. Κάποιος μπορεί να μιλά μια γλώσσα, χωρίς να τη γράφει, χωρίς να γνωρίζει το συντακτικό ή τη γραμματική της, χωρίς να κατανοεί τα διαφορετικά επίπεδα σημασίας ή τα υφολογικά παιχνίδια της, χωρίς να χρησιμοποιεί πλήρως τις δυνατότητες που αυτή προσφέρει.
Επιπλέον, δεν αρκεί να μάθουμε πώς να χειριζόμαστε τον υπολογιστή, την ταμπλέτα ή το έξυπνο τηλέφωνό μας, για να είμαστε οπτικοακουστικά εγγράμματοι. Οπως δεν αρκεί να μάθουμε να τραβάμε γραμμές με ένα μολύβι για να ξέρουμε να γράφουμε. Η γνώση μιας γλώσσας υπερβαίνει τη χρήση του τεχνολογικού της υπόβαθρου.
Ενδεικτικά, κάποιες από τις γνώσεις και ικανότητες που περιλαμβάνει ο οπτικοακουστικός εγγραμματισμός είναι οι ακόλουθες: Ενσυνείδητη οπτική αντίληψη και αναγνώριση των στοιχείων της εικόνας, όπως είναι οι χωρικές σχέσεις (άξονες, συμμετρίες, αναλογίες, κλίμακες) ή η χρήση του φωτός και του χρώματος.
Αναγνώριση της διαμεσολαβημένης και κατασκευασμένης φύσης του οπτικοακουστικού μηνύματος και άρα κριτική προσέγγιση της αξίας του ως τεκμηρίου. Γνώση των οπτικοακουστικών κωδίκων και των επιπέδων άρθρωσης της σημασίας.
Αναγνώριση των ρητορικών σχημάτων, των λανθανόντων μηνυμάτων και ιδεολογικών μηχανισμών στο οπτικοακουστικό μήνυμα. Κατανόηση της λειτουργίας της οπτικής γωνίας και της ταύτισης στο οπτικοακουστικό μήνυμα, καθώς και της χρήσης τους ως μέσων χειραγώγησης. Ενσυνείδητη και δημιουργική χρήση των οπτικοακουστικών κωδίκων και τρόπων.
Ο οπτικοακουστικός εγγραμματισμός αποτελεί προϋπόθεση τόσο για τη βέλτιστη αξιοποίηση των δυνατοτήτων της οπτικοακουστικής επικοινωνίας, στην προσωπική, κοινωνική και επαγγελματική ζωή, όσο και για την ενσυνείδητη, κριτική και ενεργητική λειτουργία μας ως πολιτών.
Συνεπώς, εάν στοχεύουμε σε μια κοινωνία δημοκρατική και κοινωνικά δίκαιη, πρέπει να επιδιώξουμε να γίνει κτήμα του καθενός. Ο καλύτερος τρόπος για να επιτευχθεί αυτό είναι μέσω της εισαγωγής της οπτικοακουστικής εκπαίδευσης στο σχολείο.
Η πρόσκληση για Διάλογο για την Παιδεία αποτελεί ευκαιρία για να ξανασκεφτούμε πού στοχεύει το σχολείο, πώς επηρεάζεται και πώς μπορεί να επηρεάσει τις κοινωνικές συνθήκες. Το σχολείο δεν μπορεί να διδάξει τις αξίες απλώς ως περιεχόμενο.
Τις διδάσκει πρώτα από όλα μέσα από τις δομές και τις μεθόδους του. Επιπλέον, οι αξίες δεν είναι κυρίως πεποιθήσεις, αλλά τρόποι δόμησης της προσωπικότητας. Συνεπώς, εκτός από την εξοικείωση με συγκεκριμένα γνωστικά πεδία και πέρα από τη συσσώρευση πληροφοριών, προέχει οι μαθητές να διδαχτούν δομικές γνώσεις και ικανότητες.
Οπως τις ικανότητες να μαθαίνουν, να βρίσκουν και να εφευρίσκουν, να κρίνουν και να επιλέγουν, να εκφράζονται και να δημιουργούν, να συνεργάζονται και να συνυπάρχουν, να ανοίγονται στο καινούργιο και στο διαφορετικό, να οραματίζονται και να πραγματοποιούν, να αλλάζουν τον εαυτό τους και τον κόσμο.
Για να πετύχουν αυτοί οι στόχοι, δεν αρκεί η εισαγωγή κάποιων επιπλέον μαθημάτων στο σχολικό πρόγραμμα. Χρειάζονται διαφορετικές μέθοδοι διδασκαλίας και διαφορετική διάρθρωση των πεδίων. Σε αυτό το πλαίσιο, υποστηρίζω την ένταξη της οπτικοακουστικής εκπαίδευσης στο σχολείο.
Το ζήτημα είναι πολιτικό. Εξοπλίζοντας τους μαθητές με τα εργαλεία που επιτρέπουν την κριτική πρόσληψη των οπτικοακουστικών μηνυμάτων, εξασφαλίζουμε μελλοντικούς πολίτες λιγότερο ευάλωτους στη χειραγώγηση. Διδάσκοντας στους μαθητές την ενσυνείδητη και δημιουργική παραγωγή οπτικοακουστικών μηνυμάτων, εξασφαλίζουμε πολίτες που μπορούν να μετέχουν ενεργά και ισότιμα στην κοινωνία τού αύριο.
Εισάγοντας αυτή τη γνώση στο δημόσιο σχολείο, συνεισφέρουμε στο να πάψει να αποτελεί ταξικό προνόμιο. Στις σύγχρονες συνθήκες αυξανόμενης κυριαρχίας της οπτικοακουστικής επικοινωνίας, οφείλουμε να συνειδητοποιήσουμε ότι ο οπτικοακουστικός εγγραμματισμός για όλους δεν είναι πλέον πολυτέλεια, αλλά κοινωνική αναγκαιότητα. Δεν έχουμε την πολυτέλεια να την αγνοήσουμε.
* διδάκτορος Φιλοσοφίας και θεωρητικού του Κινηματογράφου
